CBSE solutions for संस्कृत मणिका प्रथमो भाग इयत्ता ९ chapter क - अजन्तशब्दाः [Latest edition]

निम्नलिखितानां पदानाम् अपि मूलशब्दान् लिखन्तु।

अधोलिखितपट्टिकासु चतुर्विंशतिः अकारान्तर्पुल्लिङ्गशब्दाः क्रमेण लिखिताः। उपरि लिखितानि अकारान्तर्पुल्लिङ्गशब्दस्य रूपाणि पठित्वा तेनैव क्रमेण यथानिर्दिष्टं रिक्तस्थानानि पूरयत-

उपर्युक्ते संवादे कानिचित् रेखाङ्कितानि पदानि सन्ति। तेषु कतिपयानि अत्र दत्तानि अत्र प्रत्येकं पदस्य मूलशब्दः कः? प्रत्येकं शब्दस्य च अन्तिमः वर्णः कः इति लिखन्तु।

अधोलिखितशब्दानां रूपाणि लिखित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत—

अधोलिखितशब्दानां रूपाणि लिखित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

अधोलिखिते अनुच्छेदे ‘सूर्य’ शब्दस्य स्थाने ‘रवि’ शब्दं प्रयुज्य अनुच्छेदं पुनः लिखत -

1. सूर्यः संसारं प्रकाशयति। सूर्यस्य अरुणः प्रकाशः दर्शनीयः। चन्द्रः सूर्यात् एव प्रकाशं लभते। सूर्यं एव आश्रितं जगत्। सूर्येण एव वयं जीवितुं शक्नुमः। जनाः सूर्याय सादरम् अर्घ्यं प्रयच्छन्ति। 
   रविः संसारं प्रकाशयति। ......... 
2. एवमेव ‘सूर्य’ शब्दस्य स्थाने ‘भानु’ शब्दं प्रयुज्य अनुच्छेदं पुनः लिखत -

अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां मूलशब्दान् लिखत।

अहं विद्यायाः दातारं गुरुं नमामि। 

अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां मूलशब्दान् लिखत।

परोपकारः पुण्याय इति महाभारतस्य कर्त्रा लिखितम्। 

अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां मूलशब्दान् लिखत।

सर्वोपनिषदः गावः दोग्धा गोपालनन्दनः।

पार्थो वत्सः सुधीः भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत्। 

अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां मूलशब्दान् लिखत।

रामायणस्य रचयितुः नाम महर्षिः वाल्मीकिः। 

अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां मूलशब्दान् लिखत।

राष्ट्रस्य निर्मातारः शिक्षकाः सम्मान्याः। 

अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां मूलशब्दान् लिखत।

देशस्य रक्षितृभ्यः सैनिकेभ्यः नमः। 

अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां मूलशब्दान् लिखत।

प्रातः भ्रमणकर्तृषु क्व रोगः? 

अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां मूलशब्दान् लिखत।

हे विधातः! सर्वे भवन्तु सुखिनः।

अधोलिखितशब्दानां रूपाणि लिखित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

अधोलिखित वाक्य यथानिर्देशं परिवर्त्य लिखत - 

देशस्य रक्षिता सैनिकः। (बहुवचने)

अधोलिखित वाक्य यथानिर्देशं परिवर्त्य लिखत - 

विज्ञानस्य वेत्तारः वैज्ञानिकाः। (एकवचने) 

अधोलिखित वाक्य यथानिर्देशं परिवर्त्य लिखत - 

शत्रूणां हन्ता वीरः। (बहुवचने) 

अधोलिखित वाक्य यथानिर्देशं परिवर्त्य लिखत - 

कवितानां रचयितारः कवयः (एकवचने)

अधोलिखित वाक्य यथानिर्देशं परिवर्त्य लिखत - 

रामायणस्य वक्ता साधुः। (बहुवचने)

अधोलिखित वाक्य यथानिर्देशं परिवर्त्य लिखत - 

कक्षायाः श्रोतारः भक्ताः (एकवचने)

रेखाङ्कितानां पदानां मूलशब्दं विभक्तिं वचनं च लिखत।

वाक्यस्य समक्षं कोष्ठके विकल्पद्वयम् अस्ति, उचितपदेन वाक्यपूर्तिं कुरुत-

त्वम् अस्य उत्तरं ______ पृच्छ। (लताम्/लतायाः)

वाक्यस्य समक्षं कोष्ठके विकल्पद्वयम् अस्ति, उचितपदेन वाक्यपूर्तिं कुरुत-

अध्यापिका ..... उपहारं यच्छति। (वन्दनाम्/वन्दनायै)

वाक्यस्य समक्षं कोष्ठके विकल्पद्वयम् अस्ति, उचितपदेन वाक्यपूर्तिं कुरुत-

मालाकारः ______ पुष्पाणि आनयति। (वाटिकायाः/वाटिकया)

वाक्यस्य समक्षं कोष्ठके विकल्पद्वयम् अस्ति, उचितपदेन वाक्यपूर्तिं कुरुत-

भीष्मः ______ पुत्रः आसीत्। (गङ्गाम्/गङ्गायाः)

वाक्यस्य समक्षं कोष्ठके विकल्पद्वयम् अस्ति, उचितपदेन वाक्यपूर्तिं कुरुत-

अशोकः ______ अतीव कुशलः। (चित्रकलायाम्/चित्रकलाम्)

अत्र चित्रैः सह वाक्यानि लिखितानि सन्ति। तानि दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुत्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत -

सुधा ______ नमति। (शिक्षिका)

अत्र चित्रैः सह वाक्यानि लिखितानि सन्ति। तानि दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुत्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत -

अध्यापिका ______ पुस्तकं यच्छति। (बालिका)

अत्र चित्रैः सह वाक्यानि लिखितानि सन्ति। तानि दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुत्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत -

______ समीपे वाटिका अपि अस्ति। (पाठशाला)

अत्र चित्रैः सह वाक्यानि लिखितानि सन्ति। तानि दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुत्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत -

वसुन्धरा ______ प्रधानाचार्यायाः स्वागतं करोति। (माला)

अत्र चित्रैः सह वाक्यानि लिखितानि सन्ति। तानि दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुत्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत -

सुधा ______ लेखं लिखति। (पत्रिका)

अत्र चित्रैः सह वाक्यानि लिखितानि सन्ति। तानि दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुत्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत -

______ पुष्पाणि सन्ति। (वाटिका)

अधोलिखितवाक्येषु अकारान्तपुल्लिङ्गशब्दानां स्थाने आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दान् प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

बालकौ धावतः। ______ धावतः। (बालिका)

अधोलिखितवाक्येषु अकारान्तपुल्लिङ्गशब्दानां स्थाने आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दान् प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

बालकः मूषकान् पश्यति। बालकः ______ पश्यति। (मूषिका)

अधोलिखितवाक्येषु अकारान्तपुल्लिङ्गशब्दानां स्थाने आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दान् प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

चटकाः चटकैः सह उत्पतन्ति। चटकाः ______ सह उत्पतन्ति। (चटका)

अधोलिखितवाक्येषु अकारान्तपुल्लिङ्गशब्दानां स्थाने आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दान् प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

माता सुताय दुग्धं यच्छति। माता ______ दुग्धं यच्छति। (सुता)

अधोलिखितवाक्येषु अकारान्तपुल्लिङ्गशब्दानां स्थाने आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दान् प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

पुष्पाणि वृक्षात् पतन्ति। पुष्पाणि ______ पतन्ति। (लता)

अधोलिखितवाक्येषु अकारान्तपुल्लिङ्गशब्दानां स्थाने आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दान् प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

इदम् आचार्यस्य गृहम्। इदम् ______ गृहम्। (आचार्या)

अधोलिखितवाक्येषु अकारान्तपुल्लिङ्गशब्दानां स्थाने आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दान् प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

पादपस्य शोभां पश्य। ______ शोभां पश्य। (शाखा)

अधोलिखितवाक्येषु अकारान्तपुल्लिङ्गशब्दानां स्थाने आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दान् प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत -

हारे पुष्पाणि गुम्फितानि। ______ पुष्पाणि गुम्फितानि। (माला)

मूलशब्दं निर्दिश्य अवशिष्टरूपाणि रिक्तस्थानेषु लिखत -

प्रथमा विभक्तिः

द्वितीया विभक्तिः

तृतीया विभक्तिः

चतुर्थी विभक्तिः

पञ्चमी विभक्तिः

षष्ठी विभक्तिः

सप्तमी विभक्तिः

अधः प्रदत्ते आरेखे सुनीतिः किं किं करोति इति लिखितम् अस्ति। विभक्तिक्रमेण तत् रिक्तस्थानेषु लिखन्तु -

यथा

1. सुनीतिः प्रातः उत्तिष्ठति।
2. ......
3. ......
4. ......
5. ......
6. ......
7. ......
8. ......

समक्षं कोष्ठके कानिचित् पदानि लिखितानि सन्ति। तानि प्रयुत्य उत्तराणि लिखत -

अधोलिखितवाक्य आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः रेखाङ्किताः सन्ति। तेषु या विभक्तिः प्रयुक्ता, तस्यामेव विभक्तौ कोष्ठके दत्तैः इकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दैः रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत-

वृक्षः लतया सह शोभते। कान्तिः ______ सह शोभते। (मति)

अधोलिखितवाक्य आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः रेखाङ्किताः सन्ति। तेषु या विभक्तिः प्रयुक्ता, तस्यामेव विभक्तौ कोष्ठके दत्तैः इकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दैः रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत-

सुतायै भोजनं यच्छ। ______ सर्वदा प्रयत्नं कुरु। (प्रगति)

अधोलिखितवाक्य आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः रेखाङ्किताः सन्ति। तेषु या विभक्तिः प्रयुक्ता, तस्यामेव विभक्तौ कोष्ठके दत्तैः इकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दैः रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत-

शाखायाः खगाः उत्पतन्ति। ______ भयं न कर्तव्यम्। (विपत्ति)

अधोलिखितवाक्य आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः रेखाङ्किताः सन्ति। तेषु या विभक्तिः प्रयुक्ता, तस्यामेव विभक्तौ कोष्ठके दत्तैः इकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दैः रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत-

सः मालानां विक्रेता। सः ______ विक्रेता। (भूमि)

अधोलिखितवाक्य आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः रेखाङ्किताः सन्ति। तेषु या विभक्तिः प्रयुक्ता, तस्यामेव विभक्तौ कोष्ठके दत्तैः इकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दैः रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत-

शोभायात्रायां बालिकाः अपि सन्ति। सा ______ विश्वसिति। (रुचि)

पदानां मूलशब्दं विभक्तिं वचनं च लिखन्तु -

अत्र चित्रं दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुर्वन्तु -

क. इयं ______ अस्ति। (सरस्वती)

ख. ______ हस्ते वीणा अस्ति। (सरस्वती)

अत्र चित्रं दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुर्वन्तु -

क. इयं मम ______ उमा अस्ति। (सखी)

ख. सा ______ पत्रं लिखति। (लेखनी)

अत्र चित्रं दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुर्वन्तु -

क. एषा ______ अस्ति। (गृहिणी)

ख. सा ______ पचति। (रसवती*)

अत्र चित्रं दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुर्वन्तु -

क. एषा ______ अस्ति। (मार्जारी)

ख. रमा ______ दुग्धं यच्छति। (मार्जारी)

अत्र चित्रं दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुर्वन्तु -

क. एषा ______ अस्ति। (जननी)

ख. पुत्री ______ नमति। (जननी)

अत्र चित्रं दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुर्वन्तु -

क. एषा ______ अस्ति। (स्थाली)

ख. ______ फलानि सन्ति। (स्थाली)

अत्र चित्रं दृष्ट्वा कोष्ठकगते शब्दे उचितविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानपूर्तिं कुर्वन्तु -

क. एषा ______ लक्ष्मीबाई अस्ति। (राज्ञी)

ख. ______ पूर्वनाम ‘मनुबाई’ आसीत् (राज्ञी)

अधोलिखितवाक्य ‘भ्रातृ’ स्थाने ‘भगिनी’ शब्दस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यं पुनर्लेखनं कुर्वन्तु -

तव भ्रातुः नाम किम्?

अधोलिखितवाक्य ‘भ्रातृ’ स्थाने ‘भगिनी’ शब्दस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यं पुनर्लेखनं कुर्वन्तु -

किं त्वं भ्रात्रा सह क्रीडसि?

अधोलिखितवाक्य ‘भ्रातृ’ स्थाने ‘भगिनी’ शब्दस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यं पुनर्लेखनं कुर्वन्तु -

अहं भ्रात्रे उपहारं यच्छामि।

अधोलिखितवाक्य ‘भ्रातृ’ स्थाने ‘भगिनी’ शब्दस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यं पुनर्लेखनं कुर्वन्तु -

अहं भ्रातुः वेदं पठामि।

अधोलिखितवाक्य ‘भ्रातृ’ स्थाने ‘भगिनी’ शब्दस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यं पुनर्लेखनं कुर्वन्तु -

मम भ्रातरि असीमश्रद्धा वर्तते।

अधोलिखितवाक्य ‘भ्रातृ’ स्थाने ‘भगिनी’ शब्दस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यं पुनर्लेखनं कुर्वन्तु -

अहं प्रातः उत्थाय भ्रातरं नमामि।

पदानां मूलशब्दं विभक्तिं वचनं च लिखन्तु।

चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि पूरयन्तु।

एषः जलाशयः।

जलाशये ..... विकसितानि सन्ति।

चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि पूरयन्तु।

एषः आम्रवृक्ष:

आम्रवृक्षे ...... सन्ति।

चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि पूरयन्तु।

एतत् उद्यानम् अस्ति।

एतस्मिन् उद्याने ..... सन्ति।

चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि पूरयन्तु।

एषः पत्रवाहकः अस्ति।

स: ..... वितरति।

चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि पूरयन्तु।

एतत् बसयानम्।

जना: ..... यात्रां कुर्वन्ति।

अध: मज्जूषायाम् अकारान्तशब्दा: उकारान्तशब्दा: च लिखिताः सन्ति। एतेषु के पुँल्लिङ्गः के च नपुंसकलिङ्ग:? उचित स्थाने पृथक् पृथक् लिखन्तु।

बालक, पुत्र, मित्र, वृक्ष, फल, पत्र, खग, पुष्प, सुर, फल, सुरेश, सुख, दु:ख, जलाशय, हृदय, जल, नगर, देव, गृह, गुरु, वस्तु, साधु, मधु, वसु।