Question

पुढील विषयावर संक्षिप्त टिप लिहा:

भारतातील प्रादेशिक विषमता कारणे.

Answer 1

भारतातील प्रादेशिक विषमतेची कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. प्रादेशिक असंतुलनामुळे दोन भिन्न प्रदेशांतील लोकांच्या राहणीमानावर थेट परिणाम होतो, ज्यामुळे वारंवार आर्थिक आणि राजकीय आव्हाने उभी राहतात. या असमतोलामुळे व्यापार, उद्योग आणि मानवी व्यवसायांमध्ये मोठी दरी निर्माण होते, ज्याचे पर्यवसान पुढे जाऊन जागतिक स्तरावरील तीव्र विषमतेत होते.
2. भारत हा एक खंडप्राय देश असून येथील भौगोलिक विविधतेचा थेट परिणाम प्रादेशिक विकासाच्या गतीवर होतो. या नैसर्गिक भिन्नतेमुळेच भारताच्या विविध प्रांतांमध्ये तसेच औपचारिक आणि कार्यात्मक प्रदेशांमध्ये विकासाची असमान पातळी पाहायला मिळते.
3. भारतातील प्रादेशिक विषमतेमागे प्रमुख भौगोलिक आणि मानवी घटक कारणीभूत आहेत. स्थान, हवामान, उंचसखल जमीन आणि साधनसंपत्तीतील नैसर्गिक असमानता, तसेच कुशल मजूर, प्रगत तंत्रज्ञान, पायाभूत सुविधा (वाहतूक/बँका) आणि गुंतवणुकीतील तफावत यांमुळे देशाच्या विविध भागांत विकासाचा वेग असमान राहिला आहे.
4. भौगोलिक आणि मानवी परिस्थितीतील विषमतेमुळे काही ठिकाणी एखादी गोष्ट विकासासाठी चांगली असूनही, इतर बाबी साथ देत नाहीत. परिणामी, अशा प्रदेशांचा विकास थांबतो.
5. उदाहरणार्थ, ईशान्य भारतातील राज्यांमध्ये वनसंपत्ती मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहे, परंतु खनिज संपत्तीचा अभाव किंवा इतर कठीण भौगोलिक परिस्थितीमुळे तिथे प्रगती करणे आव्हानात्मक ठरते.
6. भारतातील भौगोलिक आणि नैसर्गिक विविधतेमुळे काही भागांच्या विकासात अडथळे येतात. उदाहरणादाखल, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंड यांसारख्या पर्वतीय प्रदेशात दळणवळणाच्या सोयी उभारणे कठीण जाते, तर पूर्वेकडील किनारपट्टीवर वारंवार येणारी चक्रीवादळे प्रगतीला खिळ घालतात. अशा भिन्न नैसर्गिक आव्हानांमुळे हे प्रदेश इतर विकसित राज्यांच्या तुलनेत मागासलेले राहिले आहेत.
7. त्याच वेळेस उत्तर आणि ईशान्य भारतातील राज्यांमध्ये कुशल कामगार, दळणवळणाची साधने, बाजारपेठेची उपलब्धता तसेच बँक आणि विमा यांसारख्या आर्थिक सुविधांचा अभाव असल्याने हा भाग विकासाच्या बाबतीत पिछाडीवर आहे.
8. भारतातील प्रादेशिक विकासातील ही दरी कमी करणे अत्यंत गरजेचे आहे. त्यासाठी योग्य नियोजन, ठोस उपाययोजना आणि आवश्यक निधीची उपलब्धता करून देणे आवश्यक आहे.