Question

पुढील विषयावर संक्षिप्त टिप लिहा:

भारतातील प्रादेशिक विषमता : कारणे

पुढील संक्षिप्त टिपा लिहा:

भारतातील प्रादेशिक विषमता : कारणे

Answer 1

1. स्थान, भूरचना, उंची, संसाधनांची उपलब्धता, सुलभता इत्यादी प्राकृतिक घटकांमधील फरकांमुळे प्रादेशिक विकासामध्ये असमतोल निर्माण होतो.
2. काही प्रदेशांची भौगोलिक स्थिती, खनिजे आणि इतर नैसर्गिक संसाधनांच्या बाबतीत चांगली असते, तर काही प्रदेश या बाबतीत मागे असतात. उदा. हिमालयीन पर्वतीय क्षेत्रातील राज्ये आणि ईशान्येकडील काही राज्ये दुर्गम भूप्रदेशांमुळे (डोंगराळ भाग आणि घनदाट जंगले) इतर प्रदेशांच्या तुलनेत मागे आहेत.
3. ज्या प्रदेशांमध्ये बंदरे आणि विमानतळांची चांगली सोय असते, त्यांना इतर प्रदेशांच्या तुलनेत अधिक फायदा होतो.
4. प्रतिकूल हवामान आणि वारंवार येणाऱ्या नैसर्गिक आपत्तींमुळे विकासाचा वेग मंदावतो. यामुळे शेतीची उत्पादकता कमी होते आणि औद्योगिकीकरणाचा अभाव निर्माण होऊन प्रादेशिक असमतोल वाढतो.
5. कुशल मजूर, तंत्रज्ञान, वाहतूक, बाजारपेठेपर्यंतची सुलभता, दळणवळण सुविधा, वीज, बँकिंग आणि विमा इत्यादी मानवी घटकांच्या वितरणातील फरकामुळे प्रादेशिक असमतोल निर्माण होतो. उदा. या घटकांच्या कमतरतेमुळे ईशान्येकडील राज्ये आणि हिमाचल प्रदेश यांसारखे हिमालयीन प्रदेश इतर प्रदेशांच्या तुलनेत कमी विकसित आहेत.
6. खाजगी क्षेत्रातील गुंतवणूक साधारणपणे अशाच प्रदेशांमध्ये केंद्रित होते जेथे पायाभूत सुविधा चांगल्या असतात. याचा परिणाम सरकारच्या उद्योग आणि प्रकल्प स्थापन करण्याच्या निर्णयावरही होतो, ज्यामुळे प्रादेशिक असमतोल अधिकच तीव्र होतो.