Question

मार्क्सवादी इतिहासलेखन म्हणजे काय?

Answer 1

स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतीय इतिहासलेखनात जे नवे वैचारिक प्रवाह आढळून येतात; त्यात ‘मार्क्सवादी इतिहासलेखन’ हा एक प्रमुख प्रवाह आहे.

1. मार्क्सवादात वर्गसंघर्षावर भर दिलेला आहे. मार्क्सच्या विचारांवर आधारित जे इतिहासलेखन केले गेले त्याला ‘मार्क्सवादी इतिहासलेखन’ असे म्हणतात.
2. मार्क्सवादी इतिहासलेखनात आर्थिक व्यवस्थेतील उत्पादनाची साधने, पद्धती आणि उत्पादनाच्या प्रक्रियेतील मानवी संबंध यांचा प्रामुख्याने विचार केलेला आहे.
3. प्रत्येक सामाजिक घटनेचा सर्वसामान्य लोकांवर काय परिणाम होतो. याचे विश्लेषण करणे, हे मार्क्सवादी इतिहासलेखनाचे मुख्य सूत्र आहे.
4. मार्क्सवादी इतिहासकारांनी जातिव्यवस्थेत होत गेलेल्या बदलांचा अभ्यास केला. भारतातही या पद्धतीचा अवलंब कोसंबी, डांगे, शरद पाटील इत्यादींनी आपल्या इतिहासलेखनात प्रभावीपणे केलेला दिसून येतो.

Answer 2

1. स्वातंत्र्योत्तर काळातील भारतीय इतिहासलेखनावर ज्या प्रमुख विचारसरणींचा मोठा प्रभाव पडला, त्यामध्ये मार्क्सवादी इतिहासलेखनाचा समावेश होतो.
2. प्रत्येक प्रमुख सामाजिक घटनेच्या परिणामांचे चिकित्सक परीक्षण करणे, हा मार्क्सवादी इतिहासलेखनाचा मूळ गाभा आहे. ही विचारसरणी वर्गसंघर्षावर अधिक भर देते आणि जातिव्यवस्था, उत्पादन पद्धती व कामगार संबंधांमधील बदलांचे विश्लेषण करते.
3. मार्क्सवादी इतिहासलेखन उत्पादन साधनांचा समाजावर होणारा परिणाम विचारात घेते. सामाजिक घडामोडी आणि उत्पादन व्यवस्था यांच्यातील परस्परसंबंध हेच मार्क्सवादी इतिहासकारांच्या लेखनाचे केंद्रबिंदू असतात.
4. सर्व सामाजिक घटनांचे चिकित्सक परीक्षण केले गेले पाहिजे, कारण त्या घटनांचा लोकांच्या जीवनावर प्रत्यक्ष परिणाम होत असतो; अशी भूमिका या इतिहासकारांनी मांडली.
5. भारतातील कॉम्रेड शरद पाटील, राम शरण शर्मा, कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे आणि दामोदर धर्मानंद कोसंबी यांसारखे अनेक नामवंत इतिहासकार मार्क्सवादी विचारसरणीचे पुरस्कर्ते होते.
6. उदाहरणार्थ, कॉम्रेड डांगे यांनी लिहिलेला ‘आदिम साम्यवाद ते गुलामगिरी’ हा ग्रंथ मार्क्सवादी इतिहासलेखनाचे एक उत्तम उदाहरण आहे.
7. थोडक्यात सांगायचे तर, मार्क्सवादी इतिहासलेखनातील वर्गसंघर्ष, आर्थिक पैलू आणि सामाजिक परिवर्तन यांवर दिलेल्या विशेष भरानें भारतीय इतिहासलेखनावर महत्त्वपूर्ण प्रभाव पाडला आहे.