CBSE solutions for संस्कृत मणिका प्रथमो भाग कक्षा ९ chapter ख - लङ्लकारः (भूतकालः) [Latest edition]

कोष्ठके दत्तैः सोपसर्गैः धातुभिः रिक्तस्थानानि पूरयत -

खगाः जालमादाय आकाशे ______(उत् + पत्)।

कोष्ठके दत्तैः सोपसर्गैः धातुभिः रिक्तस्थानानि पूरयत -

एकदा एकः कृष्णः सर्पः कोटरे ______ (प्र + विश्)।

कोष्ठके दत्तैः सोपसर्गैः धातुभिः रिक्तस्थानानि पूरयत -

सः ______ (प्रति + वद्) नाहं गर्वं करोमि इति।

कोष्ठके दत्तैः सोपसर्गैः धातुभिः रिक्तस्थानानि पूरयत -

बुद्धः सर्वं परहिताय ______ (उत् + सृज्)।

कोष्ठके दत्तैः सोपसर्गैः धातुभिः रिक्तस्थानानि पूरयत -

सः सर्वत्र धर्मप्रचाराय ______ (वि + हॄ)।

एतत् सम्भाषणं पठित्वा रेखाङ्कित-क्रियापदानि अधोनिर्दिष्टेषु स्तम्भेषु वर्गीकृत्य लिखत -

कोष्ठके प्रदत्तानां धातूनां प्रयोगं कृत्वा रिक्तस्थानं पूरयत-

दक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् आसीत्। तस्य समीपे एकः महान् वटवृक्षः ______ (अस्)। तत्र चित्रग्रीवनामकः कपोतराजः सकुटुम्बः निवसति स्म। एकदा जालतण्डुलहस्तः एकः व्याधः तत्र ______ (आ + गम्) वृक्षस्य अधः जालं ______ (प्र + सारय्)। उपरि च तण्डुलान् ______ (क्षिप्) स्वयमेव समीपे गत्वा निभूतः ______ (स्था)। ततः कपोतशावकाः तण्डुलान् ______ (दृश)। तान् भक्षयितुम् उद्यताः जाले एव बद्धाः ______ (भू)। चित्रग्रीवः स्वपरिवारं बद्धं दृष्ट्वा ______ (वद्) अहो, न भेतव्यम्। यूयं सर्वे मिलित्वा पाशं नीत्वा उत्पतत। तदा सपाशजालाः कपोताः ______ (उत् + पत्)। तस्य वनस्य एकस्मिन् भूभागे चित्रग्रीवस्य सुहृद् हिरण्यकः ______ (वस्)। चित्रग्रीवः कपोतैः सह तस्य बिलसमीपे ______ (अव + तृ) हिरण्यकः तेषां पाशम् ______ (कृन्त)। एवं ते कपोताः पुनः मुक्ताः।

विशेषः - वर्तमानकालिकक्रियापदे ‘स्म’ योजनेन अपि भूतकालिकक्रिया भवति यथा वसति - वसति स्म, करोति - करोति स्म।

वाक्य वर्तमानकालतः भूतकाले परिवर्तनं कुरुत -

शिक्षकः असत्यवादिने छात्राय क्रुध्यति।

वाक्य वर्तमानकालतः भूतकाले परिवर्तनं कुरुत -

बालाः नीतिशास्त्रं शृण्वन्ति।

वाक्य वर्तमानकालतः भूतकाले परिवर्तनं कुरुत -

पितरौ स्नेहेन पुत्रस्य अङ्गानि स्पृशतः।

वाक्य भूतकालतः वर्तमानकाले परिवर्तनं कुरुत -

वयं कलमेन सुन्दरं लेखम् अलिखाम। 

वाक्य भूतकालतः वर्तमानकाले परिवर्तनं कुरुत -

आवां नित्यं पाठम् अस्मराव। 

वाक्य भूतकालतः वर्तमानकाले परिवर्तनं कुरुत -

अहं मात्रा सह मातुल-गृहम् अगच्छम्। 

वाक्य भूतकालतः वर्तमानकाले परिवर्तनं कुरुत -

शिष्यः गुरुं प्रश्नान् अपृच्छत्।