Question

सार्वजनिक उद्योग.

Answer 1

उद्योगाचे विविध प्रकारे वर्गीकरण केले जाते. त्यांपैकी मालकीच्या आधारे उद्योगांचे वर्गीकरण केल्यास सार्वजनिक उद्योग, खाजगी उदयोग, सहकारी उद्योग, संमिश्र उद्योग असे विविध प्रकार आढळतात.
त्यांपैकी सार्वजनिक उदयोग हे एक महत्त्वाचे वर्गीकरण आहे. जे उदयोग पूर्णतः राज्य किंवा केंद्र शासनाच्या मालकीचे असतात. म्हणजे ज्या उदयोगात भांडवलाची गुंतवणूक ही पूर्णतः सरकारची असते, अशा उद्योगांना सार्वजनिक उदयोग म्हणतात. आर्थिक विकासाच्या सुरुवातीला कमी आर्थिक बळामुळे खासगी गुंतवणूक कमी होते, अशा वेळेस सरकारलाच गुंतवणूक करून उदयोगांना प्रोत्साहन दयावे लागते. त्याचबरोबर काही उद्योगांमध्ये नफाक्षम कालावधी सुरू होण्याचा काळ हा खूप दीर्घ असतो. इतका वेळ थांबण्याची तयारी खासगी उद्योजकांचे नसते. त्यामुळेही अशा उद्योगात सार्वजनिक क्षेत्राला उतरावे लागते. संरक्षण, रेल्वे, पेट्रोकेमिकल्स अशा काही महत्त्वपूर्ण उद्योगात सरकारही सुरुवातीस खाजगी क्षेत्रात खुली सूट देऊ इच्छित नाही. अशा विविध कारणांमुळे अनेक देशांत सार्वजनिक उद्योग आढळतात. लोह-पोलाद उदयोग, बहुउद्देशीय धरण बांधणी, वीजनिर्मिती प्रकल्प, रेल्वे वाहतूक बांधणी, दळणवळण, संदेशवहन, संरक्षण साहित्य व दारुगोळा उत्पादने इत्यादी उदयोग हे प्रामुख्याने सार्वजनिक उदयोग असतात. मात्र जगातील बहुतांश देशांनी आता या उद्योगातही खाजगी क्षेत्राला सामावून घेण्याचे धोरण अवलंबलेले दिसते.