Question

साखर उद्योगावर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा.

Answer 1

साखर उद्योग हा एक प्रमुख कृषी आधारीत उदयोग असून, हा मोठा उदयोग म्हणून म्हटला जातो. यात भरपूर गुंतवणूक लागते. भारतामध्ये हा उद्योग बहुतांशी सहकारी तत्त्वावर चालतो. जगभरात साखर उदयोग हा प्रामुख्याने ऊस आणि बीटरूट या कच्च्या मालावर आधारित उदयोग आहे. साखर उद्योगावर पुढील घटक परिणाम करतात:

 (१) कच्चा माल: साखर उद्योगाला ऊस किंवा बीटरूट हा कच्चा माल लागतो. बहुतांश उष्णकटिबंधीय देशांत साखर उद्योग हा ऊस आधारित उदयोग आहे. ऊस आणि बीटरूट हे दोन्ही नाशवंत कच्चा माल असून, तोडणीनंतर लवकरात लवकर त्याच्यावर प्रक्रिया करणे आवश्यक असते, साहजिकच साखर उद्योग हा कच्चा मालाच्या उत्पादन प्रदेशातच आढळतो.
(२) वाहतूक सुविधा: साखर उद्योगाला लागणारा कच्चा माल अवजड स्वरूपाचा कच्चा माल आहे. त्याचबरोबर उदयोगातून तयार झालेली साखर बाजारपेठेपर्यंत किंवा निर्यातीसाठी बंदरापर्यंत पोहोचवण्यासाठी प्रगत वाहतूक सुविधांची आवश्यकता असते.
(३) अर्धकुशल आणि अकुशल मजूर: साखर उद्योगास भरपूर प्रमाणात मजूर पुरवठा लागतो. त्यामुळे ज्या प्रदेशात मजुरांची उपलब्धता असते, तेथे साखर उदयोग विकसित होतो अन्यथा अर्धकुशल किंवा अकुशल मजुरांचा पुरवठा करावा लागतो.
(४) साठवणक्षमता: कारखान्यातून तयार झालेली साखर विक्री होईपर्यंत नीट साठवून ठेवावी लागते. त्याला कारण अशा साखरेस पावसाचे पाणी व पुरापासून सुरक्षित ठेवणे आवश्यक असते. त्यामुळे अशा साठवणक्षमतेसाठी खूप मोठी गोदामे बांधणे आवश्यक असते.
(५) विस्तृत जमीन: साखर उद्योगास विस्तृत जमीन लागते. कारखान्याची बांधणी, कापून आणलेल्या ऊसाची चढ-उतार आणि तयार साखरेची साठवणूक यांसाठी विस्तृत जमीन लागते.
(६) वीज पुरवठा: साखर उद्योगास वीज पुरवठा लागतो. काही प्रमाणात काही साखर कारखाने उसाच्या चिपाडापासून आपली स्वतःची वीजनिर्मिती करतात, मात्र हे प्रमाण खूप कमी आहे.
(७) भांडवल: साखर उद्योगाला भांडवल गुंतवणुकीची गरज असते. भारतातील बहुतांशी साखर उदयोग हे सहकारी तत्त्वावर चालवले जातात. ज्यात ऊस उत्पादक शेतकरी हेच कारखान्याचे भागधारक असतात आणि या कारखान्यातून मिळणाऱ्या नफ्यात ते वाटेकरी असतात.