Question

राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या चक्रीय प्रवाहाचे द्विक्षेत्रीय प्रतिमान स्पष्ट करा.

Answer 1

राष्ट्रीय उत्पन्नाचा चक्रीय प्रवाह ही स्थूल अर्थशास्त्रातील मूलभूत संकल्पना आहे. राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या चक्रीय प्रवाहाचे द्विक्षेत्र प्रतिमान पुढील मुद्द्यांच्या आधारे स्पष्ट करता येते:

1. राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या चक्राकार प्रवाहाचे द्विक्षेत्र प्रतिमान हे मानून चालते की अर्थव्यवस्थेत केवळ ‘कुटुंब’ आणि ‘उत्पादन संस्था’ हे दोनच घटक आहेत. या दोन्ही विभागांमध्ये उत्पन्नाचा चक्रीय प्रवाह पुढील आकृतीद्वारे स्पष्ट करण्यात आला आहे:
   
2. वरील आकृतीतून हे स्पष्ट होते की, भूमी, श्रम, भांडवल व संयोजक या उत्पादक घटकांची मालकी कुटुंब संस्थेकडे असते. उत्पादनाचे घटक आपली सेवा उत्पादन संस्थेला उपलब्ध करून देतात. उत्पादन संस्था या घटकांच्या मदतीने विविध वस्तू आणि सेवा तयार करण्याचे काम करतात. वस्तू व सेवांचा पुरवठा हा उत्पादन संस्थेकडून कुटुंबांकडे केला जातो. अशा तऱ्हेने, कुटुंबांकडून उत्पादन साधनांचा ओघ कंपन्यांकडे आणि कंपन्यांकडून तयार वस्तू व सेवांचा ओघ कुटुंबांकडे असा प्रत्यक्ष स्वरूपातील प्रवाह अविरत सुरू असतो. आकृतीमध्ये हा प्रवाह बाहेरील भागातून स्पष्ट केला आहे.
3. वरील आकृतीतून हे स्पष्ट होते की, कुटुंब संस्थेने भूमी, मेहनत, भांडवल आणि व्यवस्थापन ही साधने उत्पादन संस्थेकडे दिल्यामुळे, त्यांना मोबदला म्हणून अनुक्रमे भाडे, पगार, व्याज आणि नफा प्राप्त होतो. याउलट, उत्पादन संस्थेने  कुटुंबांना वस्तू व सेवा दिल्याने, ग्राहकांनी त्या खरेदी करण्यासाठी जो पैसा खर्च केला तो मोबदला म्हणून उत्पादन संस्थेला  मिळतो. अशा प्रकारे, उत्पादन संस्थेकडून कुटुंबांकडे साधनांच्या मोबदल्याचा आणि कुटुंबांकडून उत्पादन संस्थेकडे वस्तू व सेवांवरील खर्चाचा पैशाच्या रूपातील प्रवाह सतत सुरू असतो. हा प्रवाह आकृतीत आतील बाजूने दाखवला आहे.
4. वरील वर्णनावरून असे लक्षात येते की, कुटुंबाला मिळणाऱ्या उत्पन्नाचे सतत खर्चात रूपांतर होत असते, कारण माणसाच्या गरजांना अंत नसतो. त्याचप्रमाणे, उत्पादन संस्थेच्या उत्पन्नाचेही सातत्याने खर्चात रूपांतर होते, कारण गरजा भागवण्यासाठी नवीन वस्तूंचे उत्पादन करावे लागते आणि त्यावर खर्च होतो. या संपूर्ण प्रक्रियेतून राष्ट्रीय उत्पन्नाचे चक्र सतत फिरत राहते.