Question

राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या चक्रीय प्रवाहाचे द्विक्षेत्रीय प्रतिमान स्पष्ट करा.

Answer 1

उत्पन्नाचा चक्रीय प्रवाह म्हणजे अर्थव्यवस्थेतील पैशांच्या जमा आणि खर्चाची प्रक्रिया, जी काळानुसार सतत चक्राकार पद्धतीने फिरत असते. खालील आकृती द्विक्षेत्रीय प्रतिमानातील उत्पन्न आणि खर्चाचा चक्रीय प्रवाह स्पष्ट करते.

1. द्विक्षेत्रीय प्रतिमानातील दोन क्षेत्रे म्हणजे कुटुंब संस्था आणि उत्पादन संस्था होत.
2. आकृतीचा वरील भाग घटक बाजार दर्शवतो, तर खालचा भाग वस्तू व सेवांचा बाजार दर्शवतो.
3. उत्पादनाचे घटक कुटुंब संस्थेकडून उत्पादन संस्थेकडे प्रवाहित होतात. उत्पादन संस्था या घटकांचा वापर कुटुंब संस्थेला लागणाऱ्या वस्तू आणि सेवांचे उत्पादन करण्यासाठी करतात.
4. अशा प्रकारे, वस्तूंचा प्रवाह कुटुंब संस्थेकडून उत्पादन संस्थेकडे आणि उत्पादन संस्थेकडून पुन्हा कुटुंब संस्थेकडे होतो. याला ‘उत्पादन घटकांचा प्रवाह’ असे म्हणतात.
5. त्याचप्रमाणे, पैसा उत्पादन संस्थेकडून कुटुंब संस्थेकडे खंड, वेतन, व्याज आणि नफा यांसारख्या घटक मोबदल्यांच्या स्वरूपात प्रवाहित होतो. कुटुंब संस्था या उत्पन्नाचा वापर वस्तू आणि सेवा खरेदी करण्यासाठी करतात.
6. अशा प्रकारे, पैशांचा प्रवाह उत्पादन संस्थेकडून कुटुंब संस्थेकडे आणि पुन्हा उत्पादन संस्थेकडे होतो. याला ‘पैशांचा प्रवाह’ असे म्हणतात.
7. उत्पन्नाच्या चक्रीय प्रवाहात, उत्पादनामुळे घटक उत्पन्नाची निर्मिती होते, ज्याचे रूपांतर नंतर खर्चात होते.
8. हा उत्पन्नाचा प्रवाह सतत चालू असतो कारण उत्पादन ही मानवी गरजांमुळे चालणारी एक निरंतर प्रक्रिया आहे. यामुळेच उत्पन्नाचा प्रवाह चक्रीय होतो.