Question

लोकसंख्येची व्यावसायिक संरचना.

Answer 1

लोकसंख्येची व्यावसायिक संरचना अभ्यासताना त्यात केवळ १५ ते ५९ वयोगटातील कार्यशील लोकसंख्येचे प्रमाणच गृहीत धरले जाते. १५ ते ५९ वयोगटातील कार्यशील लोकसंख्येचे व्यवसायानुसार वर्गीकरण म्हणजे लोकसंख्येची व्यावसायिक संरचना होय. कार्यशील लोकसंख्येपैकी काही लोक प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक आणि चतुर्थक अशा विविध व्यवसायात कार्यरत असतात. अर्थात, या विविध व्यवसायांतील कार्यशील लोकसंख्येचे प्रत्यक्ष प्रमाण किंवा टक्केवारी आणि देशाची आर्थिक व सामाजिक स्थिती यांचा परस्परसंबंध आहे. एखाद्या प्रदेशात प्राथमिक व्यवसायात जर कार्यशील लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त असेल, तर असा देश विकसनशील देश दिसून येतो. यालाच कृषिप्रधान अर्थव्यवस्था म्हणतात. याला कारण प्राथमिक व्यवसायात लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त असल्यास द्वितीयक, तृतीयक आणि चतुर्थक व्यवसायांत लोकसंख्येचे प्रमाण कमी असते. याचा अर्थ पायाभूत सेवा-सुविधा, उदयोग आणि कुशल मनुष्यबळ लागणारे विविध व्यवसाय अशा प्रदेशात कमी विकसित झालेले दिसतात.
मात्र, जशी लोकसंख्येची कार्यकुशलता वाढते, तसे प्राथमिक व्यवसायातील लोकसंख्येचे प्रमाण कमी होत जाते आणि द्वितीयक, तृतीयक आणि चतुर्थक व्यवसायांतील लोकसंख्येचे प्रमाण वाढते. शैक्षणिक सेवा-सुविधा वाढतात, तंत्रज्ञानाच्या आधारे विविध उदयोग- व्यवसाय वाढतात व साधनसंपत्तीची निर्मिती होते. पायाभूत सेवा सुविधा निर्माण केल्या जातात आणि या तांत्रिक प्रगतीच्या आधारे प्राथमिक व्यवसायात कमी लोकसंख्या कार्यरत असूनही प्राथमिक व्यवसाय उत्तम प्रकारे कार्यरत राहतात. याला उद्योगप्रधान अर्थव्यवस्था असेही म्हणतात. अर्थात हे उद्योग आर्थिकदृष्ट्या विकसित असतात.