Question

लोकसंख्या मनोरा व लिंग गुणोत्तर.

Answer 1

मानवी लोकसंख्येत विविध वयोगटांच्या व्यक्ती असतात. ज्यामध्ये नवजात अर्भक, शिशु, बालक, कुमार, युवक, प्रौढ़, वृद्ध आणि अतिवृद्ध लोकांचा समावेश होतो. अर्थात हे वयोगट अगदी ढोबळ आहेत. अभ्यासाच्या दृष्टीने असे वयोगट करताना वयोगटाची रचना ०-५, ५-१०, १०-१५, १५-२०, २०-२५ अशाप्रकारे १०० वर्षांपर्यंत विविध गटामध्ये केली जाते. प्रत्येक वयोगटातील लोकांची संख्या जर एका आलेखाद्वारे व्यक्त केली, तर जी रचना प्राप्त होते त्याला लोकसंख्या मनोरा म्हणतात.
अशाप्रकारे लोकसंख्या मनोरा तयार करताना, प्रत्येक वयोगटात पुरुष आणि स्त्रियांचे प्रमाण अशी वर्गवारी करून हा वय लिंग मनोरा तयार केला जातो. थोडक्यात वय लिंग मनोऱ्यात वय रचना आणि लिंग रचना किंवा लिंग गुणोत्तर या दोन्ही घटकांची माहिती मिळते. लोकसंख्या मनोऱ्याचे विस्तारणारा, संकोचणारा आणि स्थिरावलेला असे तीन प्रकार आढळतात. सर्वसाधारणपणे विस्तारणाऱ्या लिंग मनोऱ्यात ० ते १५ वयोगटातील लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त असतेच, मात्र, त्यातही पुरुषांचे प्रमाण जास्त असते आणि स्त्रियांचे प्रमाण कमी असते. याचा अर्थ स्त्री जन्मदराचे प्रमाण कमी असते किंवा या वयोगटातील स्त्रियांच्या जीविताचे प्रमाण कमी असते. याचाच परिणाम पुढे कार्यशील गटातही दिसून येतो आणि १५, ३०, ५९ या कार्यशील गटातील लोकसंख्येतही स्त्रियांचे प्रमाण कमी दिसते.
याउलट, स्थिरावलेल्या वयोगटात साधारणतः प्रत्येक वयोगटातील पुरुष आणि स्त्रियांचे प्रमाण सारखेच दिसते. स्थिरावलेला वयोगट हा विकसित देशांचे प्रतिनिधित्व करतो. याचा अर्थ देशाचा आर्थिक, सामाजिक विकास आणि स्थिर लोकसंख्येचा वय लिंग मनोरा यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.