Question

उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा.

परवा वर्तमानपत्रात एक विनोद आला होता. बायको : ‘तुम्हांला, मी उत्तप्पा बनवू का?’  नवरा : ‘नको. मी माणूसच ठीक आहे. आली मोठी जादूगार!’          आता इथे विनोद निर्माण झाला आहे. कारण ‘बनवणे’ हे क्रियापद तिथे शोभणारे नाही. ते हल्ली हिंदी भाषेतून आपल्या स्वयंपाकघरात नको इतकं घुसलं आहे. मराठीत पोळ्या लाटणे, भाजी फोडणीस टाकणे, कढी करणे, भात रांधणे, कुकर लावणे अशा वेगवेगळ्या क्रियांसाठी वेगवेगळे शब्दप्रयोग आहेत; पण हल्ली सगळे पदार्थ फक्त ‘बनवले’ जातात. मराठीत 'बनवणे’ म्हणजे ‘फसवणे’ असा अर्थ खरं तर रूढ आहे, त्यामुळे माणसाचं माकड आणि पुन्हा माकडाचा माणूस 'बनवणारा’ जादूगार, विनोद करणाऱ्या नवऱ्याला आठवला, तर आश्चर्य नाही.          मराठी ढंगाचे शब्दप्रयोग ही आपल्या भाषेची श्रीमंती आहे. मराठीत ‘मारणे’ हे एक क्रियापद घेतले तर ते किती वेगवेगळ्या प्रकारे वापरले जाते, हे लक्षात घेण्याजोगे आहे. जसे, गप्पा मारणे, उड्या मारणे, थापा मारणे, टिचकी मारणे, शिट्टी मारणे, पाकीट मारणे, जेवणावर ताव मारणे, (पोहताना) हातपाय मारणे, माश्या मारणे इत्यादी. ‘मारणे’ म्हणजे ‘मार देणे’ हा अर्थ यात कोठेही आलेला नाही. हीच तर भाषेची गंमत असते. शब्दप्रयोगाप्रमाणे वाक्प्रचार हीदेखील भाषेची खास शैली असते.

१) कृती सोडवा.  (२)

1. हिंदी भाषेतून आलेले आणि स्वयंपाकघरात घुसलेले क्रियापद -
2. मराठी भाषेची खास शैली -

२) आकृतिबंध पूर्ण करा.  (२)

३) स्वमत कृती:  (३)

‘तुम्ही शहाणे आहात’ या वाक्यातील ‘शहाणे’ या शब्दाच्या अर्थछटा लिहा.

Answer 1

१)

1. हिंदी भाषेतून आलेले आणि स्वयंपाकघरात घुसलेले क्रियापद - बनवणे
2. मराठी भाषेची खास शैली - वाक्प्रचार

२)

भाषा वापरताना अर्थाचा अनर्थ टाळण्यासाठी आवश्यक उपाय	शब्दकोशाचा वापर करण्याची सवय लावणे.
	क्रियापद वापरताना नामाला योग्य प्रत्यय लावणे.
	वाक्यात योग्य अर्थाचे क्रियापद वापरणे.

३) ‘शहाणे' या शब्दातून दोन अर्थछटा निर्माण होतात. त्यातून सुज्ञ, समजूतदार असा एक अर्थ, तर ‘अतिशहाणा’ हा दुसरा अर्थ व्यक्त होतो. आपल्या बुद्धीचा योग्य वापर करत सारासार विचार करणार्या व्यक्तीकरता ‘शहाणे’ असा शब्दप्रयोग केला जातो, तर स्वत:ला हुशार समजून बढाई मारणाऱ्या किंवा स्वभावाने आगाऊ असलेल्या व्यक्तीला ‘अतिशहाणा’ असे म्हटले जाते. म्हणजेच, पहिल्या अर्थछटेत गुण, तर दुसऱ्या अर्थछटेत दुर्गुण अशा अर्थाने हा शब्द वापरला जातो.
उदा. चांगले वागणाऱ्या, चांगले काम करणाऱ्या मुलाबद्दल बोलताना आई ‘माझा बाळ शहाणा आहे’ असं म्हणते. आगाऊपणे वागणाऱ्या मनुष्यास ‘शहाणा झालास का रे?’ किंवा ‘तो जरा अतिशहाणाच आहे’ असे म्हटले जाते. अशाप्रकारे, ‘शहाणे’ या एकाच शब्दातून वेगवेगळ्या अर्थछटा निर्माण होतात.