Question

उद्योगधंद्याच्या स्थानिकीकरणावर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा.

Answer 1

औद्योगिक ठिकाणे कच्चा माल, मजूर, भांडवल, ऊर्जा, बाजारपेठ इत्यादींच्या उपलब्धतेवर अवलंबून असतात. त्यामुळे, उत्पादन क्रियाकलाप अशा योग्य ठिकाणी केंद्रित होतात जिथे उद्योगासाठी आवश्यक असलेले सर्व घटक उपलब्ध असतात किंवा कमी खर्चात मिळवता येतात.

प्रत्येक घटकाची सविस्तर चर्चा खालीलप्रमाणे आहे:

• कच्च्या मालाची उपलब्धता: उद्योगाचे स्थान ठरवणाऱ्या घटकांमध्ये, कच्च्या मालाची जवळीक आणि स्वस्त कच्च्या मालाचा नियमित पुरवठा होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, जमशेदपूरमधील लोह आणि पोलाद उद्योग, जो लोहखनिजाच्या खाणींजवळ स्थित आहे.
• स्वस्त मजुरांची उपलब्धता: कोणताही उद्योग चालवण्यासाठी मजुरांचा सतत पुरवठा होणे आवश्यक आहे. यासाठी कुशल आणि अकुशल अशा दोन्ही प्रकारच्या मजुरांची गरज असते. सामान्यतः, ज्या भागात लोकसंख्या जास्त असते तिथे स्वस्त मजूर सहज मिळतात, कारण तिथे रोजगाराची मागणी जास्त असते.
• ऊर्जा आणि इतर पायाभूत सुविधांची उपलब्धता: उद्योग सुरळीतपणे चालवण्यासाठी अखंड वीज पुरवठा असणे आवश्यक आहे. हेच मुख्य कारण आहे की आपल्या देशातील ‘छोटा नागपूर’ प्रदेश हे एक औद्योगिक केंद्र आहे. तिथे औष्णिक आणि जलविद्युत अशा दोन्ही प्रकारची ऊर्जा उपलब्ध आहे, जी उद्योगांना पुरेशी शक्ती प्रदान करते.
• बाजारपेठेची जवळीक: उद्योगातून तयार झालेला माल विकण्यासाठी तयार बाजारपेठ असणे आवश्यक आहे. बाजारपेठ उद्योगाच्या जवळ असल्यास वाहतूक खर्च कमी होतो.
• वाहतुकीच्या पुरेशा आणि जलद साधनांची उपलब्धता: उद्योगापर्यंत कच्चा माल आणण्यासाठी आणि तयार झालेला माल बाजारपेठेपर्यंत नेण्यासाठी वाहतुकीची जलद साधने असणे गरजेचे आहे.
• भांडवल आणि बँक सुविधांची उपलब्धता: जमीन, यंत्रसामग्री, कच्चा माल खरेदी करण्यासाठी आणि कामगारांचे पगार देण्यासाठी उद्योगांना भांडवलाची (पैशांची) गरज असते. ज्या भागात बँका, वित्तीय संस्था आणि गुंतवणूकदार सहज उपलब्ध असतात, ते भाग उद्योग स्थापन करण्यासाठी अधिक आकर्षक ठरतात.
• सामाजिक आणि राजकीय घटक: औद्योगिक ठिकाण हे कायदा आणि सुव्यवस्था, राजकीय स्थिरता आणि स्थानिक लोकांचा पाठिंबा यावर अवलंबून असते. ज्या भागात सामाजिक अशांतता किंवा अस्थिर सरकार असते, तिथे उद्योग सुरू करण्यास कमी स्वारस्य दाखवले जाते.
• हवामान परिस्थिती: काही विशिष्ट उद्योगांसाठी विशिष्ट आर्द्रता किंवा तापमानाची आवश्यकता असते. उदाहरणार्थ, साखर आणि कापड उद्योगांसाठी उष्ण हवामान पूरक मानले जाते.