Question

खालील उदाहरणांचा अभ्यास करा व दोन्ही अलंकाराच्या रचनेतील फरक समजून घ्या. अशा उदाहरणांचा शाेध घेऊन त्यांचा सराव करा.

• अब्दुल हा तपोवनातील स्त्रियांना देवदूतासारखा वाटतो. (उपमा अलंकार)
• अब्दुल हा तपोवनातील स्त्रियांसाठी जणू देवदूतच. (उत्प्रेक्षा अलंकार)

Answer 1

(१) अब्दुल हा तपोवनातील स्त्रियांना देवदूतासारखा वाटतो. -(उपमा अलंकार)

• ज्याची तुलना करायची ते (उपमेय) व ज्याच्याशी तुलना करायची ते (उपमान) यांच्यातील सारखेपणा चमत्कृतीपूर्ण रीतीने दाखविला जातो, तेव्हा उपमा अलंकार होतो. 
• उपमेय - अब्दुल व उपमान - देवदूत यांच्यातील सारखेपणा येथे सुंदर रीतीने दर्शविला आहे.
• उपमा अलंकारामध्ये सारखेपणा दाखविण्यासाठी सारखा, जसा, जेवी, सम, सदृश्य, गत, परी, समान, सारखे, प्रमाणे, समतुल्य, गत, जेवी यांसारखी साम्यवाचक शब्द वापरले जातात.
• उदा.
  (१) आभाळागत, माया तुझी आम्हावरी राहू दे ।
  (२) सावळाच रंग तुझा पावसळि नभापरी
  वरील दोन्ही उदाहरणामध्ये आभाळा एवढी माया आणि सावळाच रंग हा पावसळि नभासारखा अशी तुलना करून दाखवली आहे; अर्थातच एका शब्दाला दुसऱ्या शब्दासारखी उपमा दिलेली आहे म्हणून याला आपण उपमा अलंकार असे म्हणू .

(२) अब्दुल हा तपोवनातील स्त्रियांसाठी जणू देवदूतच. (उत्प्रेक्षा अलंकार)

• उपमेय हे जणू काही अपमानच आहे अशी ज्यावेळी कल्पना केली जाते तेव्हा उत्प्रेक्षा अंलकार होतो.
• उत्प्रेक्षा अलंकारात जणू, जणूकाय, गमे, वाटे, भासे, की यांसारखे साम्यवाचक शब्द येतात.
• उदा.
  (१) तिचे मुख जणू चंद्रच।
  (२) त्याचे अक्षर जणू मोतीच.
  वरील उदाहरणामध्ये (मुख-चंद्र, अक्षर- मोती) उपमेय हे जणू उपमानच आहे, असे जेथे वर्णिलेले आहे.