Question

खालील प्रश्नाचे दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे सविस्तर उत्तर लिहा:

पहिल्या महायुद्धाची (१९१४-१९१८) माहिती लिहा:

1. ब्रिटीश फौजेतील भारतीय सैन्याचा असंतोष
2. स्थानिक संस्थानिकांमध्ये असंतोष
3. ब्रिटिशांचा सहानुभूती शून्य दृष्टिकोन

Answer 1

पहिले महायुद्ध हे इतिहासातील सर्वात विनाशकारी युद्धांपैकी एक होते; हे युद्ध १९१४ ते १९१८ या काळात लढले गेले.

1. युद्धाची कारणे: अनेक दीर्घकालीन घटकांमुळे या युद्धाचा उद्रेक झाला. युरोपीय देशांमधील तीव्र राष्ट्रवादामुळे त्यांच्यात वैमनस्य आणि संघर्ष निर्माण झाले. साम्राज्यवादाच्या ओढीने राष्ट्रांमध्ये वसाहती आणि संसाधनांवर ताबा मिळवण्यासाठी स्पर्धा सुरू झाली. लष्करवादामुळे बलाढ्य सैन्ये आणि शस्त्रास्त्रे उभारण्याची चढाओढ निर्माण झाली. ‘ट्रिपल अलायन्स’ (जर्मनी, ऑस्ट्रिया-हंगेरी, इटली) आणि ‘ट्रिपल एन्तांत’ (ब्रिटन, फ्रान्स, रशिया) या दोन परस्परविरोधी गटांची (आघाड्यांची) निर्मिती झाल्यामुळे तणाव वाढला आणि युद्धाची शक्यता अधिकच बळावली.
2. तात्कालिक कारण: या युद्धाचे तात्कालिक कारण म्हणजे १९१४ मध्ये सारायेवो येथे एका सर्बियन राष्ट्रवाद्याने ऑस्ट्रिया-हंगेरीचे आर्चड्यूक फ्रान्झ फर्डिनांड आणि त्यांच्या पत्नीची केलेली हत्या. या घटनेमुळे ऑस्ट्रिया-हंगेरीने सर्बियाविरुद्ध युद्धाची घोषणा केली; आणि विविध राष्ट्रांमधील आघाड्यांच्या (गटांच्या) व्यवस्थेमुळे या युद्धाचे रूपांतर अल्पावधीतच एका जागतिक संघर्षात झाले.
3. राष्ट्रसंघाची स्थापना: १९१८ मध्ये युद्ध समाप्त झाल्यानंतर, ‘व्हर्सायच्या तहा’चा एक भाग म्हणून १९२० मध्ये ‘राष्ट्रसंघ’ या संस्थेची स्थापना करण्यात आली. राष्ट्रांमध्ये सहकार्य वाढवून आणि वाद शांततापूर्ण मार्गाने सोडवून जागतिक शांतता टिकवणे व भविष्यातील युद्धे टाळणे, हे या संस्थेचे मुख्य उद्दिष्ट होते. 

थोडक्यात सांगायचे तर, पहिल्या महायुद्धामागे अनेक राजकीय आणि लष्करी घटक कारणीभूत होते; एका विशिष्ट घटनेमुळे या युद्धाचा भडका उडाला आणि त्यानंतर राष्ट्रसंघाच्या माध्यमातून शांतता प्रस्थापित करण्याचे प्रयत्न सुरू झाले.