Question

जैनसम्प्रदायानुसारं भोजनपद्धतिं लिखत। (किं खादन्ति? कस्मिन् समये खादन्ति?)

Answer 1

जैनसम्प्रदायानुसारं भोजनपद्धतिः (आहारचर्या) अतीव संयमिता, वैज्ञानिकदृष्ट्या सात्त्विकच वरीते। जैनधर्मस्य मूलसिद्धान्तः ‘अहिंसा’ अस्ति, अतः तस्य प्रभावः भोजनपद्धत्यां स्पष्टतया दृश्यते। जैनसम्प्रदाये भोजनविषये प्रमुखाः नियमाः अधोलिखिताः सन्ति -

1. किमपि सात्त्विकम्/शाकाहारी भोजनम्:
   • वनस्पतिजन्यं भोजनम्: जैनधर्मानुसारं केवलं शुद्धं शाकाहारी भोजनं एव ग्राह्यम् अस्ति। धान्यम्, दाल (दालानि), शाकभाजी, फलं, दुग्धं च एतेषां सेवनं भवति।
   • कन्दमूलस्य निषेधः (Root Vegetables Prohibition): भूमेः अधः उत्पद्यमानानि कन्दमूलादीनि (यथा- अलुक् / आलू, पलाण्डुः / प्याज, लशुनम् / लहसुन, गाजरम्, मूली इत्येतानि) जैनसम्प्रдаये सर्वथा निषिद्धानि सन्ति। एतेषां गृहे अनन्तजीवानां (सूक्ष्मजीवानां) हिंसनं भवति इति मत्वा एतानि त्यज्यन्ते।
   • मधु-मद्ययोः त्यागः: मधु (Honey), मद्यं च सर्वथा वर्जितानि सन्ति।
   • शुद्धता तथा जलम्: जलं वा भोजनं वा सम्यक् छानित्वा (Filtered / Strained) एव उपयुज्यते, येन सूक्ष्माः जीवाः न नश्येयुः। रात्रिभोजनस्य त्यागः अपि जैनसम्प्रदाये कतिपयेषु नियमेषु मुख्यः मानः अस्ति।
2. भोजनस्य समयः:
   • सूर्यास्तपूर्वम् भोजनम् (Ayambil/Chauvihar): जैनसम्प्रदाये सूर्योदयात् अनन्तरं सूर्यास्तात् पूर्वम् एव भोजनं कुर्वन्ति। रात्रिकालस्य समये भोजनं पूर्णतया निषिद्धम् अस्ति।
   • रात्रौ भोजनस्य निषेधस्य कारणम्: रात्रिकाले सूक्ष्माः जीवाः (कीटकाः) नेत्रैः न दृश्यन्ते, अतः भोजने तेषां पतनस्य सम्भावना अधिका भवति, या अहिंसासिद्धान्तस्य विरोधिनी अस्ति। अपि च रात्रौ पाचनक्रिया मन्दा भवति।
   • उपवासस्य परम्परा: पर्वदिनेषु (यथा पर्युषणपर्वणि) उपवासः, एकाहाराणि, अयाम्बिलादीनि (विशेषसंयमितं भोजनम्) आचर्यन्ते, येन मनसः शरीरस्य च शुद्धिः भवति।