Question

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील स्वामी रामानंद तीर्थयांचे योगदान स्पष्ट करा.

Answer 1

स्वामी रामानंद तीर्थ हे हैदराबाद मुक्ती आंदोलनातील एक महत्त्वाचे नेतृत्व होते. त्यांनी हैदराबादचे तत्कालीन निजाम उस्मान अली खान यांच्या विरुद्ध संघर्ष केला. तसेच, ते हैदराबाद स्टेट कॉंग्रेसचे नेते होते.

हैदराबाद संस्थान, ज्याला हैदराबाद डेक्कन म्हणूनही ओळखले जात असे, हे भारतीय संघाच्या दक्षिण-मध्य भागात स्थित होते. हे संस्थान निजामच्या अधिपत्याखाली होते. सुरुवातीला तो मुघल राज्याचा गव्हर्नर होता, पण नंतर स्वतंत्र झाला.

1947 मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर, ब्रिटिश सरकारने देशी संस्थानांना भारत, पाकिस्तानमध्ये सामील होण्याचा किंवा स्वतंत्र राहण्याचा पर्याय दिला. हैदराबादच्या निजामाने स्वतंत्र राहण्याची घोषणा केली आणि भारत किंवा पाकिस्तानमध्ये सामील होण्यास नकार दिला.

परिणामी, भारतीय सरकारने निजामशी स्टँडस्टिल करार केला, ज्यामुळे एक वर्ष कोणतीही लष्करी कारवाई न करता परिस्थिती तशीच ठेवली जाणार होती, आणि भारत हैदराबादच्या परराष्ट्र संबंधांचे नियंत्रण ठेवणार होता. परंतु, बहुसंख्य जनता भारतात विलीन होण्याची मागणी करत होती.
स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी 1938 मध्ये स्थापन झालेल्या हैदराबाद स्टेट कॉंग्रेसच्या माध्यमातून निजामविरोधी आंदोलनाचे नेतृत्व केले. ते निःशस्त्र मार्गाने निजामच्या सैन्याचा प्रतिकार करत होते. त्यांनी सत्याग्रह सुरू केले आणि त्यासाठी त्यांना निजामच्या सैन्याने 111 दिवस कारागृहात डांबले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली मोठ्या प्रमाणात लोकांनी हैदराबादच्या भारतात विलिनीकरणासाठी संघर्ष केला. दरम्यान, तेलंगणा शेतकरी उठाव, रझाकारांचे हल्ले आणि हिंदू-मुस्लिम दंगली हैदराबादमध्ये सुरू होत्या.
भारताच्या सीमांवर असलेल्या भारतीय सैन्यावरही हल्ले होत होते. भारतीय सैन्याने 13 सप्टेंबर 1948 रोजी हैदराबादवर चारही सीमांवरून हल्ला केला. या लष्करी कारवाईला ‘ऑपरेशन पोलो’ असे नाव देण्यात आले. 17 सप्टेंबरला निजामने शरणागती पत्करली आणि हैदराबाद भारतीय संघात विलीन झाले. यामुळे, स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या नेतृत्वाने आणि भारतीय सैन्याच्या लष्करी आणि राजनैतिक कारवाईमुळे, हैदराबादचे भारतात विलीनीकरण शक्य झाले.