हिंदी

Sanskrit (Communicative) Set 4 2024-2025 English Medium Class 10 Question Paper Solution

Advertisements
Sanskrit (Communicative) [Set 4]
Marks: 80 CBSE
English Medium

Academic Year: 2024-2025
Date & Time: 22nd February 2025, 10:30 am
Duration: 3h
Advertisements

सामान्य निर्देशाः

  • प्रश्नपत्रे चत्वारः भागाः सन्ति।
  • प्रश्नपत्रे समेत्य (18) अष्टादशप्रश्नाः सन्ति
  • भागः ‘क’ - 1प्रश्नसंख्या 1.
  • भागः - 9प्रश्नसंख्या 2 तः 4 पर्यन्तम्‌
  • भागः  - 7 - प्रश्नसंख्या 5 तः 11 पर्यन्तम्‌
  • भागः  - 7 - प्रश्नसंख्या 12 तः 18 पर्यन्तम्‌
  • प्रश्नानामुत्तराणि निर्देशानुसारं संस्कृतेन लेखनीयानि
  • प्रश्नसंख्या प्रश्नपत्रानुसारम्‌ अवश्यं लेखनीया

भागः ‘क’ - अपठितावबोधनम्‌
[10]1.

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम्‌ उत्तराणि संस्कृतेन लिखत:

क्रीडा अस्माकं जीवनस्य एकं महत्त्वपूर्णम्‌ अङ्गम्‌ अस्ति। क्रीडाः विविधाः भवन्ति। छात्रजीवने तु क्रीडाः अनिवार्याः एव भवन्ति। यदा छात्रः क्रीडायाः अभ्यासं करोति तदा तस्य शारीरिकं स्वास्थ्यं मानसिकं स्वास्थ्यं च वर्धते। छात्राः विद्यालये प्रतिदिनं विभिन्नाः क्रीडाः क्रीडन्ति। अस्माकं देशे क्रिकेटः, फुटबॉल, कबड्डी, बॉलीबॉल इत्यादयः लोकप्रिया क्रीडाः सन्ति। सत्यमेव कथ्यते यत्‌ यः नरः क्रीडासु सक्रियः भवति सः निरन्तरम्‌ आरोग्यं प्राप्नोति। अपरं च क्रीडया नेतृत्वक्षमतायाः संगठितकार्यस्य महत्वं च ज्ञायते। प्रतिदिनं क्रीडनं स्वास्थ्याय लाभकरम्‌ एव अस्ति। क्रीडा आत्मसंतोषम्‌ आनन्दं च प्राप्तुम्‌ अपि सहायिका भवति। एवम्‌ एव क्रीडया मानसिक-स्वास्थ्यस्य सामाजिक-सम्बन्धानां च वृद्धिः भवति। अतः अस्माभिः नित्यमेव काऽपि क्रीडा अवश्यमेव क्रीडनीया। नूनं स्वस्थस्य जीवनस्य अनिवार्यम्‌ अङ्गम्‌ अस्ति क्रीडा। सत्यमेव कथ्यते यत्‌ - ‘स्वास्थ्यं धनमेव अस्ति’।

(अ) एकपदेन उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 2

  1. स्वस्थस्य जीवनस्य कीदृशम्‌ अङ्गमस्ति क्रीडा?
  2. छात्राः कुत्र क्रीडाः क्रीडन्ति?
  3. क्रीडासु सक्रियः नरः किं प्राप्नोति?

(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 4

  1. सत्यमेव किं कथ्यते?
  2. यदा छात्रः क्रीडायाः अभ्यासं करोति तदा किं वर्धति?
  3. अस्माकं देशे लोकप्रिया: क्रीडाः काः सन्ति?

(इ) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। 1

(ई) यथानिर्देशम्‌ उत्तरत: (केवलं प्रश्नत्रयम्‌) 3

  1. ‘क्रीडन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किं भवेत्‌?
    1. छात्राः
    2. विद्यालये
    3. प्रतिदिनम्‌
    4. क्रीडायाः
  2. ‘अनिवार्यम्‌’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम्‌?
    1. क्रीडा
    2. अङ्गम्‌
    3. नूनम्‌
    4. अस्ति
  3. ‘सः निरन्तरम्‌ आरोग्य प्राप्नोति।’ अत्र किं क्रियापदम्‌?
    1. सः
    2. निरन्तरम्‌
    3. प्राप्नोति
    4. आरोग्यम्‌
  4. ‘युष्माकम्‌’ इति पदस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्‌?
    1. अनिवार्यम्‌
    2. आरोग्यम्‌
    3. आत्मसंतोषम्‌
    4. अस्माकम्‌
Concept: undefined - undefined
Chapter:
भागः ‘ख’ - रचनात्मकं-कार्यम्‌
[5]2.

भवान्‌ रहमानः अस्ति दिल्लीनगरे च वसति। स्वनगरे वर्षायाः वर्णनं कुर्वन्‌ स्वमित्रं कृष्णं प्रति लिखितं पत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तैः पदैः पूरयित्वा पुनः लिखत। 

तीर्थवासः   
(i) ______

प्रिय (ii) ______

सप्रेम नमः!

अत्र कुशलं (iii) ______। अहम्‌ इदानीं दिल्लीनगरे (iv) ______ विषये लिखामि। अत्र अस्मिन्‌ वर्षे अत्यधिका वर्षा अभवत्‌। गतसप्ताहे तु निरन्तरं वर्षा जाता। आकाशे सर्वत्र (v) ______ एव आसन्‌। मार्गाः अपि अवरुद्धाः आसन्‌। मम विद्यालये तु (vi) ______ अभवत्‌। अत्र (vii) ______ जलस्तरः वर्धितः आसीत्‌। वर्षा तु आनन्ददायिका भवति परम्‌ अतिवृष्टिः (viii) ______ एव उत्पादयति। तव पत्रोत्तरं प्रतीक्षिष्ये। पितृचरणयोः मम (ix) ______।

तव मित्रम्‌
(x) ______।

मञ्जूषा

रहमानः, अवकाशः, दिल्लीतः, प्रणामाः, कृष्ण!, समस्याम्‌, तत्रास्तु, यमुनायाः, मेघाः, वर्षायाः। 
Concept: undefined - undefined
Chapter:
[5]3. (i)

प्रदत्तं चित्रं दृष्टवा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत।

मञ्जूषा

वृक्षारोपणं, अध्यापकः, पादपान्‌, परिसरम्‌, सिञ्चति, जलपात्रम्‌, छात्राः, मृत्तिकापात्रम्‌, पर्यावरणम्‌, विद्यालये, एकत्रिताः, कुर्वन्ति।
Concept: undefined - undefined
Chapter:
अथवा
[5]3. (ii)

निम्नलिखितं विषयम्‌ अधिकृत्य मञ्जूषाप्रदत्तशब्दानां साहाय्येन न्यूनातिन्यूनं पञ्चभिः संस्कृतवाक्यैः एकम्‌ अनुच्छेदं लिखत।

‘मम जननी’

मञ्जूषा

परिश्रमम्‌, स्निह्यति, एकाकी, सर्वदा, प्राक्‌, उत्तिष्ठति, गृहकार्यम्‌, एकाकी, भोजनम्‌, पालयति, पचति, मयि, करोति, आदर्शरूपेण।
Concept: undefined - undefined
Chapter:
[5]4.

अधोलिखितां कथां मञ्जूषायाः सहायतया पूरयित्वा पुनः लिखत:

एकः वृक्षः स्व-आत्मकथां (i) ______। मम जन्मस्थानम्‌ एकं (ii) ______ आसीत्‌। प्रारम्भे अहं लघुः एव आसम्‌ परन्तु शनैः-शनैः (iii) ______ जातः। मम शाखाः (iv) ______ पत्राणि च मनोहराणि आसन्‌। अहं श्रान्तानां (v) ______ आश्रयः पक्षिणां निवासः च अस्मि। सर्वे जीवाः प्राणवायुः अत्र एव (vi) ______। अहं परोपकारी धैर्यवान्‌ च अस्मि। मनुष्याः यदा वृक्षं (vii) ______ तदा अहं जीवनस्य सुखम्‌ अनुभवामि। अहं जनेभ्यः अभीष्टानि (viii) ______ यच्छामि। मम जीवनं तु (ix) ______ एव अस्ति। परं लोभवशात्‌ मनुष्यः वृक्षं छित्वा (x) ______ एव करोति। वृक्षाणां संरक्षणमेव जीवनम्‌ अस्ति।

मञ्जूषा

आत्महानिम्‌, पथिकानां, पोषयन्ति, कथयति, हरिताः, वनम्‌, उन्नतः वस्तूनि, अन्येभ्यः, प्राप्नुवन्ति।
Concept: undefined - undefined
Chapter:
[5]5.

रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत:

छात्रः  महोदय! नमो नमः।
अध्यापकः  (i) ______।
छात्रः  श्रीमन्‌ अहं गृहं गन्तुम्‌ इच्छामि।
अध्यापकः  काचित्‌ समस्या अस्ति? (ii) ______।
छात्रः  अहं समये कार्यं कर्तुम्‌ अशक्तः यतः अहं रुग्णः अस्मि।
अध्यापकः  रुग्णः असि? (iii) ______।
छात्रः  यदि अहं गृहं गच्छेयं तर्हि कार्यहानिः भवेत्‌।
अध्यापकः  अहं जानामि परं (iv) ______।
छात्रः  धन्यवादः। अहं श्वः कार्यं कृत्वा अवश्यं तस्य निरीक्षणं कारयिष्यामि।
अध्यापकः  शुभकामनाः। (v) ______।

मञ्जूषा

  • शीघ्रमेव स्वस्थो भव।
  • शुभप्रभातम्‌। किं सर्वं कुशलम्‌?
  • यथाशीघ्रं गृहं गच्छ।
  • तव कार्यमपि अपूर्णमस्ति।
  • त्वं स्वास्थ्यस्य महत्त्वम्‌ अपि अवबोधय।
Concept: undefined - undefined
Chapter:
भागः ‘ग’ - अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्‌
अधोलिखितवाक्येषु रेखाड्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत: (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्‌)
[1]5. (i)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत:

प्रियच्छात्राः। अभिनन्दनं भवताम्‌।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]5. (ii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत:

इति + एतद्‌ विदुषां वचः।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]5. (iii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत:

दुष्टबुद्धिस्तु तयोः वार्तां श्रृत्वा गतः।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]5. (iv)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत:

पितुः + उपदेशेन असन्तुष्टः सः आगच्छत्‌।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]5. (v)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत:

अदीयमानं निधन + एकनिष्ठम्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत: (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्‌)
[1]6. (i)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत: 

येन मम लोकयात्रा निर्बाधा भवेत्‌।

लोके यात्रा 

लोकं यात्रा

लोकः च यात्रा च 

लोकस्य यात्रा

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]6. (ii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत: 

न पूर्वः अयं कोशः तव भारति!

अनपूर्वः 

अपूर्वः

पूर्वन 

अनपूर्वन्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]6. (iii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत: 

बकः च काकः च कलहं कुरुतः।

बककाकयोः 

बककाकः

बककाकौ 

बककाके

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]6. (iv)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत: 

विषादेन सहितम्‌ यूथपतिः अवदत्‌।

विषादसहितम्‌ 

सहितविषादम्‌

सविषादम्‌ 

सहविषादम्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]6. (v)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां समासं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत: 

कृष्णार्जुनौ परस्परं वदतः।

कृष्णः च अर्जुनः च

कृष्णस्य अर्जुनः

कृष्णौ च अर्जुनौ च

कृष्णेन च अर्जुनः च

Concept: undefined - undefined
Chapter:
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम्‌ उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत: (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्‌)
[1]7. (i)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम्‌ उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत:

भवतः दिव्यां शक्तिं जानीमः।

दिव्य + तल्‌

दिव्य + ङीप्‌

दिव्य + टाप्‌

दिव्य + त्व

Concept: undefined - undefined
Chapter:
Advertisements
[1]7. (ii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम्‌ उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत:

सा बुद्धि + मतुप्‌ अवदत्‌।

बुद्धिमत्‌

बुद्धिमान्‌

बुद्धिमानी

बुद्धिमती

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]7. (iii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम्‌ उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत:

समता वाचि चित्ते च अवक्रता एव कथ्यते।

सम + ता

सम + तल्‌

समत + टाप्‌

सम + त्व

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]7. (iv)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम्‌ उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत:

एतत्‌ अरुणाचलस्य वर्ष + ठक्‌ पर्व अस्ति।

वार्षिकम्‌ 

वर्षस्य

वर्षा

वर्षणम्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]7. (v)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम्‌ उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत:

कीदृशी तव मैत्री।

कीदृश + ङीप्‌

कीदृश + टाप्‌

कीदृश + तल्‌

कीदृश + मतुप्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
वाच्यानुसारम्‌ उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत: (केवलं प्रश्नत्रयम्‌)
[3]8.

वाच्यानुसारम्‌ उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत:

दिव्या  (i) ______ किं खादसि?
तारा मया फलम्‌ एव (ii) ______।
दिव्या  शोभनम्‌, कि त्वया दुग्धम्‌ अपि पीयते?
तारा आम्‌, अहं (iii) ______ अपि पिबामि।
दिव्या  मया तु रात्रौ भोजनं न क्रियते।
तारा अहम्‌ अपि रात्रौ (iv) ______ न खादामि।

मञ्जूषा

दुग्धम्‌, अन्नम्‌, त्वम्‌, खाद्यते।
Concept: undefined - undefined
Chapter:
कालबोधकशब्दैः अधोलिखित-कार्यक्रम पूरयत: (केवलं प्रश्नत्रयम्‌)
[1]9. (i)

कालबोधकशब्दैः अधोलिखित-कार्यक्रम पूरयत:

बालिका ______ 4:00 वादने गायति।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]9. (ii)

कालबोधकशब्दैः अधोलिखित-कार्यक्रम पूरयत:

तदा ______ 6:30 वादने सा नृत्यति।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]9. (iii)

कालबोधकशब्दैः अधोलिखित-कार्यक्रम पूरयत:

______ 8:15 वादने सा भोजनं करोति।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]9. (iv)

कालबोधकशब्दैः अधोलिखित-कार्यक्रम पूरयत:

बालिका ______ 9:45 वादने शयनं करोति।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत: (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्‌)
[1]10. (i)

प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्यम् रिक्तस्थानानि पूरयत:

धैर्यं लयसमर्थं ______ षडेते पाठका गुणाः।

इति

तर्हि

नूनम्‌

इव

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]10. (ii)

प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्यम् रिक्तस्थानानि पूरयत:

अग्निः ______ दहति माम्‌ अयं शोकः।

इति

तर्हि

नूनम्‌

इव

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]10. (iii)

प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्यम् रिक्तस्थानानि पूरयत:

यदि अहं तव सन्ततिं न पालयामि ______ कुत्र स्युः पिकाः।

इति

तर्हि

नूनम्‌

इव

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]10. (iv)

प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्यम् रिक्तस्थानानि पूरयत:

______ उक्त्वा सः अन्तर्हितः अभवत्‌।

इति

तर्हि

नूनम्‌

इव

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]10. (v)

प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्यम् रिक्तस्थानानि पूरयत:

______ ईदृशं दानम्‌ इच्छन्‌ याचकः प्रेरितः स्यात्‌।

इति

तर्हि

नूनम्‌

इव

Concept: undefined - undefined
Chapter:
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय विकल्पेभ्यः उचितपदं चित्वा वाक्यानि पुनः लिखत: (केवलं प्रश्नत्रयम्‌)
[1]11. (i)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय विकल्पेभ्यः उचितपदं चित्वा वाक्यम् पुनः लिखत:

भवन्तः अस्य प्रदेशस्य विषये ज्ञातुम्‌ उत्सुकः

उत्सुका

उत्सुकौ

उत्सुकाः

उत्सुकस्य

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]11. (ii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय विकल्पेभ्यः उचितपदं चित्वा वाक्यम् पुनः लिखत:

यः आत्मनः श्रेयम्‌ इच्छति।

श्रेयमम्‌

श्रेयः

श्रेय

श्रेयाः

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]11. (iii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय विकल्पेभ्यः उचितपदं चित्वा वाक्यम् पुनः लिखत:

एतत्‌ कलहः भवतां विनाशकारणं भविष्यति।

एषा

एषः

अस्य

अस्मिन्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
Advertisements
[1]11. (iv)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय विकल्पेभ्यः उचितपदं चित्वा वाक्यम् पुनः लिखत:

मुग्धा! अहं तु अतीव कर्तव्यपरायणः।

मुग्धः!

मुग्धाः!

मुग्ध!

मुग्धे!

Concept: undefined - undefined
Chapter:
भागः ‘घ’ - पठितावबोधनम्‌
[5]12.

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम्‌ उत्तराणि संस्कृतेन लिखत:

ज्वालमालाकुलाः अश्वाः प्राणत्राणाय इतस्ततः अधावन्‌। तेषु केचिद्‌ दग्धाः केचिद्‌ अर्धदग्धाः केचन च पञ्चत्वं गताः। दग्धां हयशालां विज्ञाय सविषादः राजा शालिहोत्रज्ञान्‌ वैद्यान्‌ आहूय अपृच्छत्‌ - ‘हा! दग्धाः मे घोटकाः कथं रक्षणीयाः? सपदि उपायः क्रियताम्‌।’

‘यथोचितं क्रियताम्‌’ इति राजादेशं श्रुत्वा सर्वे भयत्रस्ताः कपयः अचिन्तयन्‌ - ‘हा! हताः वयम्‌। अवधीरिताः अस्माभिः गुरुजनोपदेशाः।

(i) एकपदेन उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 1

(क) के प्राणत्राणाय इतस्ततः अधावन्‌?

(ख) राजादेशं श्रुत्वा कीदृशाः कपयः अचिन्तयन्‌?

(ग) शालिहोत्रज्ञान्‌ वैद्यान्‌ आहूय कः अपृच्छत्‌?

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 2

(क) यदा अश्वाः प्राणत्राणाय अधावन्‌ तदा किम्‌ अभवत्‌?

(ख) कपयः किम्‌ अचिन्तयन्‌?

(ग) राजा किमर्थं वैद्यान्‌ आहूय अपृच्छत्‌?

(iii) निर्देशानुसारम्‌ उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 2

(क) ‘अश्वाः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्‌?

(ख) ‘हयशालां’ इति पदस्य किं विशेषणपदं प्रयुक्तम्‌?

(ग) ‘वानराः’ इति पदस्य किं पर्यायपदं प्रयुक्तम्‌?

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[5]13.

अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम्‌ उत्तराणि संस्कृतेन लिखत:

अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति।

व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात्‌॥

(i) एकपदेन उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 1

(क) कोशः कीदृशः अस्ति?

(ख) कोशस्य क्षयः कस्मात्‌ भवति?

(ग) सरस्वत्याः कः अपूर्वः अस्ति? 

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 2

(क) कस्याः कोशः अपूर्व विद्यते?

(ख) कोशः कदा वृद्धिम्‌ आयाति?

(ग) भारत्याः कोशः कथम्‌ अपूर्वः अस्ति?

(iii) निर्देशानुसारम्‌ उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 2

(क) ‘कोशः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्‌?

(ख) ‘अयम्‌’ इति पदस्य विशेष्यपदं किमस्ति?

(ग) ‘निधिः’ इति पदस्य पर्यायपदं किं प्रयुक्तम्‌? 

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[5]14.

अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम्‌ उत्तराणि संस्कृतेन लिखत:

मयूरः  (प्रविश्य साटृहासम्‌) सत्यं सत्यम्‌। अहमेव राष्ट्रपक्षी। को न जानाति तव ध्यानावस्थाम्‌? मौनं धृत्वा वराकान्‌ मीनान्‌ अधिगृह्य क्रूरतया भक्षयसि। धिक्‌ त्वाम्‌! अवमानितं खलु सर्वं पक्षिकुलं त्वया।
काकः  रे सर्पभक्षक! नर्तनात्‌ अन्यत्‌ किम्‌ अपरं जानासि?
मयूरः श्रूयतां श्रूयताम्‌। मम नृत्यं तु प्रकृतेः आराधना। पश्य! चारुवर्तुलचन्द्रिका-शोभितानां मम पिच्छानाम्‌ अपूर्वं सौन्दर्यम्‌। मम केकारवं श्रुत्वा कोकिलः अपि लज्जते। मम शिरसि राजमुकुटमिव शिखां स्थापयता विधात्रा एव अहं पक्षिराजः कृतः।

(i) एकपदेन उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 1

(क) बकः मौनं धृत्वा कान्‌ भक्षयति?

(ख) केन मयूरः पक्षिराजः कृतः?

(ग) कस्य नृत्यं तु प्रकृतेः आराधना?

(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत: (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 2

(क) सर्पभक्षकः कः अस्ति?

(ख) कोकिलः कस्य केकारवं श्रुत्वा लज्जते?

(ग) मयूरस्य कीदृशानाम्‌ पिच्छानाम्‌ अपूर्वं सौन्दर्यमस्ति?

(iii) निदेशानुसारम्‌ उत्तरत : (केवलं प्रश्नद्वयम्‌) 2

(क) ‘पक्षाणाम्‌’ इत्यस्य किं पर्यायपदम्‌ अत्र प्रयुक्तम्‌?

(ख) ‘लज्जते’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्‌?

(ग) ‘वराकान्‌’ इत्यस्य विशेष्यपदं चित्वा लिखत।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (केवलं पञ्चप्रश्नाः)
[1]15. (i)

रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

मनः अभ्यासेन गृह्यते।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]15. (ii)

रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

भगवते नमः। 

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]15. (iii)

रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

सः पुनः मित्रस्य गृहं समागतः।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]15. (iv)

रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

पिता बाल्ये विद्याधनं यच्छति।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]15. (v)

रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

देवानाम्‌ अपि देवः “मोपीन” इति कथ्यते।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]15. (vi)

रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

मेषः दाहवेदनया भूमौ लुठति।

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[2]16. (i)

मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित-श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत:

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्समृतिविभ्रमः।

स्मृतिभ्रंशाद्‌ बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥

अन्वयः

(i) ______ सम्मोहः भवति, सम्मोहात्‌ (ii) ______ (भवति), स्मृतिभ्रंशात्‌ (iii) ______ (भवति) (iv) ______ प्रणश्यति।

मञ्जूषा

क्रोधात्‌, बुद्धिनाशात्‌, स्मृतिविभ्रमः, बुद्धिनाशः।
Concept: undefined - undefined
Chapter:
अथवा
[2]16. (ii)

मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थं पूरयित्वा पुनः लिखत:

वाक्पटुधैर्यवान्‌ मन्त्री सभायामप्यकातरः।

स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते॥

भावार्थः

यः (i) ______ (परामर्शदाता) सम्भाषणे (ii) ______ भवति। यः धैर्यवान्‌ च भवति, यः च (iii) ______ अपि निर्भयः एव तिष्ठति; सः अन्यैः कदापि न (iv) ______।

मञ्जूषा

तिरस्क्रियते, कुशलः, मन्त्री, परिषदि।
Concept: undefined - undefined
Chapter:
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम्‌ उचितार्थं चित्वा लिखत: (केवलं प्रशचतुष्टयम्‌)
[1]17. (i)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम्‌ उचितार्थं चित्वा लिखत -

शारदा अम्भोज-वदना।

कमलम्‌ 

मुखम्‌

सरस्वती 

वाचिकम्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]17. (ii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम्‌ उचितार्थं चित्वा लिखत -

विचित्रा खलु दैवगतिः

देवरूपम्‌ 

देवी

भाग्यविलासः 

गतियन्त्रम्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]17. (iii)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम्‌ उचितार्थं चित्वा लिखत -

जनाः परस्परम्‌ शालिचूर्णं लिम्पन्ति।

अक्षतचूर्णम्‌ 

पर्वतचूर्णम्‌

पाषाणम्‌ 

शिल्पम्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]17. (iv)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम्‌ उचितार्थं चित्वा लिखत -

शैलाः विदीर्यन्ते।

पवनः 

सूर्यः

अग्निः

पर्वताः

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[1]17. (v)

अधोलिखितवाक्यम् रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम्‌ उचितार्थं चित्वा लिखत -

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्‌ शरीरविमोक्षणात्‌।

पूर्वदिशायाम्‌ 

प्रथमम्‌

पूर्वम्‌ 

प्राचीनम्‌

Concept: undefined - undefined
Chapter:
[4]18.

अधोलिखितां कथां मज्जूषापदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत:

एकदा स्वपुण्यानां फलैः बोधिसत्वः शिवीनां राजा अभवत्‌। सः अतिविनम्रः (i) ______ च आसीत्‌। प्रजाकल्याणार्थं सः सर्वत्र (ii) ______ निर्माणम्‌ अकरोत्‌। एतासु दानशालासु (iii) ______ आगत्य अभीष्टानि वस्तूनि लभन्ते स्म। (iv) ______ राजा दानशालासु विचरन्‌ सन्तुष्टानाम्‌ (v) ______ विरलसंख्यां दृष्ट्वा दुःखी अभवत्‌। राजा स्वशरीरस्य दानं कर्तुं (vi) ______ अकरोत्‌। एतत्‌ ज्ञात्वा सर्वे एव (vii) ______ सञ्जाताः। तस्य दानशीलतां परीक्षितुम्‌ (viii) ______ तत्र आगच्छत्‌।

मज्जूषा

व्याकुलाः, बुद्धिमान्‌, निश्चयम्‌, इन्द्रः, अर्थिनः, दानशालानाम्‌, एकदा, याचकानां।
Concept: undefined - undefined
Chapter:

Other Solutions



































Submit Question Paper

Help us maintain new question papers on Shaalaa.com, so we can continue to help students




only jpg, png and pdf files

CBSE previous year question papers Class 10 Sanskrit (Communicative) with solutions 2024 - 2025

     CBSE Class 10 question paper solution is key to score more marks in final exams. Students who have used our past year paper solution have significantly improved in speed and boosted their confidence to solve any question in the examination. Our CBSE Class 10 question paper 2025 serve as a catalyst to prepare for your Sanskrit (Communicative) board examination.
     Previous year Question paper for CBSE Class 10 -2025 is solved by experts. Solved question papers gives you the chance to check yourself after your mock test.
     By referring the question paper Solutions for Sanskrit (Communicative), you can scale your preparation level and work on your weak areas. It will also help the candidates in developing the time-management skills. Practice makes perfect, and there is no better way to practice than to attempt previous year question paper solutions of CBSE Class 10.

How CBSE Class 10 Question Paper solutions Help Students ?
• Question paper solutions for Sanskrit (Communicative) will helps students to prepare for exam.
• Question paper with answer will boost students confidence in exam time and also give you an idea About the important questions and topics to be prepared for the board exam.
• For finding solution of question papers no need to refer so multiple sources like textbook or guides.
Share
Notifications

Englishहिंदीमराठी


      Forgot password?
Use app×