Question

टीपा लिहा.

वंगभंग चळवळ

Answer 1

जवळजवळ शंभर वर्षे भारतावर राज्य करणारे ब्रिटिश भारताचे विभाजन करा आणि राज्य करा या कल्पनेवर राहिले. राजकीय, सांस्कृतिक आणि धार्मिक आधारावर उदासीनता निर्माण करून भारताची एकता नष्ट झाली. बंगालची फाळणी ही भारताचे विभाजन करा आणि राज्य करा अशी ब्रिटिशांची राजकीय कल्पना होती.

धार्मिक भावनांच्या नावाखाली त्यांना समस्या निर्माण करायच्या होत्या. लॉर्ड कर्झनने बंगालच्या प्रदेशांचे विभाजन अशा प्रकारे केले:

• पश्चिम भागात हिंदू बहुसंख्य क्षेत्र निर्माण झाले.
• पूर्व भागात मुस्लिम बहुसंख्य क्षेत्र निर्माण झाले.

बंगालची फाळणी अखेर १६ ऑक्टोबर १९०५ रोजी झाली. बंगालच्या फाळणीविरुद्ध झालेल्या निषेध आंदोलनांना फाळणीविरोधी चळवळ म्हणतात. फाळणीविरोधी चळवळीची मुख्य वैशिष्ट्ये अशी आहेत:

1. आक्षेप आणि मेळावे: बंगालच्या फाळणीत लोकांनी सरकारला निर्णय बदलण्याचे आवाहन केले. मुस्लिम संघटनांच्या नेत्यांचे मत होते की फाळणी आवश्यक नाही आणि आवश्यकही नाही. संपूर्ण बंगालमध्ये आक्षेप बैठका आयोजित करण्यात आल्या. बंगालच्या पत्रकारांनीही बंगालच्या फाळणीच्या प्रस्तावाविरुद्ध आंदोलन सुरू केले. बंगालमधील नेत्यांनी देशभर प्रवास केला आणि लोकांना ब्रिटीश वस्तूंवर बहिष्कार टाकण्यास सांगितले. बहिष्काराचा उद्देश इंग्लंडवर आर्थिक दबाव निर्माण करणे हा होता. बहिष्कार चळवळ संपूर्ण बंगालमध्ये पसरली. विद्यार्थ्यांनी निदर्शने करून दुकानदारांना ब्रिटीश वस्तूंची विक्री थांबवण्यास भाग पाडले. त्यांनी सरकारी शाळा आणि महाविद्यालयांवर बहिष्कार टाकला.
2. स्वदेशी चळवळ आणि लोकांचा एकूण सहभाग: बहिष्कार चळवळींमुळे स्वदेशी चळवळ सुरू झाली. स्वदेशी चळवळ ही भारतीयांना फक्त भारतीय वस्तू वापरायला लावण्यासाठी होती. सर्व वर्गातील लोकांनी या चळवळीत भाग घेतला. संपूर्ण राष्ट्रीय नेतृत्व त्याचा एक भाग होते. राष्ट्रीय भावनेने आणि देशभक्तीने ब्रिटिशांनी जातीय तणाव निर्माण केला या कल्पनेला कमी केले.