Question

टीप लिहा.

काचनिर्मिती

Answer 1

काच तयार करण्याच्या प्रक्रियेत चार मुख्य टप्पे असतात:

1. वितळवणे
2. आकार देणे
3. शमन
4. पूर्णता प्रक्रिया

प्रत्येक टप्प्याचे संक्षिप्त वर्णन खालीलप्रमाणे आहे:

1. वितळवणे: काच तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेले कच्चे पदार्थ (Batch Materials) योग्य प्रमाणात मिश्रित करून उच्च तापमानाला गरम केले जातात. काच निर्मितीसाठी वाळू (सिलिका डायऑक्साइड), चुनखडी आणि थोड्या प्रमाणात मॅग्नेशियम ऑक्साइड मिसळले जाते. वितळवण्यासाठी प्रामुख्याने दोन प्रकारच्या भट्टी वापरल्या जातात: 
   1. मडक्याची भट्टी: या भट्टीत मृदभांड्यांमध्ये पदार्थ वितळवले जातात. मडक्यांचे झाकलेले किंवा उघडे प्रकार असतात. झाकलेली मडकी वापरण्यात येतात जेव्हा काचेला दहन प्रक्रियेमुळे निर्माण होणाऱ्या अपायकारक पदार्थांपासून संरक्षित करायचे असते.
      
   2. टँक भट्टी: ही भट्टी मृदभांड्यांच्या विटांनी बनवलेल्या मोठ्या आयताकृती टाकीप्रमाणे असते. कच्चे पदार्थ या टाकीत टाकले जातात आणि उष्णता निर्माण करण्यासाठी उत्पादक वायू इंधन म्हणून वापरला जातो. ही पद्धत मोठ्या प्रमाणात काच उत्पादनासाठी वापरली जाते.
      
   3. आकार देणे: भट्टीमध्ये वितळलेली प्लास्टिक सदृश (लवचिक) काच नंतर इच्छित आकारामध्ये तयार केली जाते. हा प्रक्रिया तोंडाने फुंकर मारून (Blowing) किंवा विशेष यंत्राच्या साहाय्याने (Machine Molding) पूर्ण केली जाते. याच्या मदतीने काचेला विविध आकार आणि स्वरूप दिले जाते, जसे की बाटल्या, भांडी, ग्लास, इत्यादी.
      
   4. शमन: नव्याने तयार झालेल्या काच वस्तूंना हळूहळू थंड करण्याची प्रक्रिया म्हणजे शमन. जर त्या लवकर थंड केल्या तर आतून मोठा ताण निर्माण होतो आणि काच ठिसूळ (Brittle) होते. शमन प्रक्रियेमुळे कण स्वतःला योग्यरित्या व्यवस्थीत करतात, जेणेकरून थंड झाल्यानंतर कोणताही आंतरिक ताण राहत नाही. ही प्रक्रिया "लेहर" (Lehr) नावाच्या बोगदा सदृश ओव्हनमध्ये केली जाते.
   5. पूर्णता प्रक्रिया: "लेहर" (Lehr) मधून मिळालेल्या काच वस्तूंवर विविध प्रक्रिया केल्या जातात जेणेकरून त्या वापरण्यास योग्य बनतील. या प्रक्रियांमध्ये स्वच्छता (Cleaning), पॉलिशिंग (Polishing), घासून गुळगुळीत करणे (Grinding), किनारी गुळगुळीत करणे (Rounding edges) इत्यादी समाविष्ट असतात. ही प्रक्रिया काचेच्या वस्तूंना अंतिम स्वरूप देण्यासाठी आवश्यक असते.