Question

नोकरशाहीचे स्वरूप स्पष्ट करा.

Answer 1

नोकरशाही ही केंद्रीय कार्यकारी व्यवस्थेच्या अधीन कार्यरत असलेली प्रशासकीय संस्था आहे आणि सरकारच्या दैनंदिन कार्यभाराची जबाबदारी तिच्यावर सोपवलेली असते.

वैशिष्ट्ये:

1. कायमस्वरूपी यंत्रणा: नोकरशाही ही सरकारची कायमस्वरूपी कार्यकारी यंत्रणा आहे, जिला काही महत्वपूर्ण कार्य करण्याची जबाबदारी असते, जी सातत्याने पार पाडली जाणे आवश्यक असते. उदाहरणे: कायदा व सुव्यवस्था राखणे, कर संकलन, पर्यावरण संरक्षण इत्यादी.
2. राजकीय तटस्थता: नोकरशाहीकडून अपेक्षा केली जाते की ती कोणत्याही राजकीय पक्षाच्या प्रभावाशिवाय निष्पक्ष व न्याय्य पद्धतीने कार्य करेल. नवीन सरकार सत्तेवर आल्यास, नोकरशाहीच्या अराजकीय आणि निष्पक्ष कार्यक्षमतेवर विश्वास ठेवते, ज्यामुळे दोन्ही एकत्र येऊन सार्वजनिक हितासाठी कार्य करू शकतात. अखिल भारतीय सेवा (आचारसंहिता) नियमांनुसार, नोकरशाही अधिकाऱ्यांनी राजकारणात सहभागी होता कामा नये. त्यांनी कोणत्याही राजकीय पक्षाला निधी किंवा मदत देऊ नये.
3. गुप्तता आणि अपरिचितता: गुप्तता हा एक महत्त्वाचा घटक आहे, जो नागरी सेवकांना निष्पक्ष, प्रामाणिक आणि निर्भय सल्ला देण्यास सक्षम करतो. कोणत्याही धोरणाच्या परिणामांसाठी संबंधित मंत्री जबाबदार असतो, नागरी सेवक नाही. अखिल भारतीय सेवा (आचारसंहिता) नियम 1968 मध्ये स्पष्ट केले आहे की, नोकरशाही अधिकाऱ्यांनी प्रसिद्धीपासून दूर राहावे, जेणेकरून त्यांची गुप्तता व निष्पक्षता अबाधित राहील.