Question

दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर लिहा.

भारतातील महिलांची स्थिती

(अ) आर्थिक असमानता

(ब) तस्करी व शोषण

(क) साक्षरतेचे प्रमाण

(ड) राजकीय प्रतिनिधित्व

खालील प्रश्नाचे उत्तर ८० ते १०० शब्दांत लिहा:

भारतातील महिलांची स्थिती स्पष्ट करा.

Answer 1

भारतातील महिलांच्या स्थितीचे विवरण पुढीलप्रमाणे:

(अ) आर्थिक असमानता: भारतातील सगळ्यात मोठ्या समस्यांपैकी एक म्हणजे स्त्री-पुरुषांमधील वेतनातील दरी. त्याचबरोबर श्रमिकांच्या बाजारपेठेतील महिलांची टक्केवारी २८.२% इतकी कमी आहे. तर तुलनेने पुरुष ७८.८% आहेत.

(ब) तस्करी आणि शोषण: २०१३ साली संयुक्त राष्ट्र मादक पदार्थ आणि गुन्हे विभागाने सादर केलेल्या अहवालात भारतातील महिलांचे जबरदस्तीने विवाह करण्यासाठी तस्करी केली जात असल्याचे म्हटले आहे. यात पुढे असे नमूद केले आहे की, त्यांचे बहुतेक वेळा शोषण केले जाते, त्यांचे मूलभूत हक्क डावलले जातात, त्यांना मोलकरीण म्हणून राबवून घेण्यात येते आणि कालांतराने परित्यक्त केले जाते.

(क) साक्षरतेचे प्रमाण: भारतातील महिलांचे साक्षरतेचे प्रमाण पुरुषांच्या तुलनेत कमी आहे. २०११ च्या जनगणनेच्या अहवालानुसार पुरुषांमधील साक्षरतेचे प्रमाण ८२.१४% आहे, तर महिलांमधील प्रमाण ६५.४६% आहे.

(ड) राजकीय प्रतिनिधित्व: भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यापासून संसदेत आणि राज्यांतील विधानमंडळांमध्ये महिलांचे असलेले अत्यल्प प्रमाण ही समस्या राहिलेली आहे.

Answer 2

जगभरात, महिलांना भेदभाव आणि हिंसाचार, आर्थिक व राजकीय निर्णय प्रक्रियेतील अल्प प्रतिनिधित्व, शिक्षण, आरोग्यसेवा, जमिनीची मालकी आणि कामाच्या ठिकाणी तसेच मानवाधिकार क्षेत्रातील असमानता अशा गंभीर समस्यांना तोंड द्यावे लागते.

लिंग-संबंधित काही महत्त्वाचे मुद्दे:

1. आर्थिक असमानता: कामगार बाजारपेठेत (रोजगार क्षेत्रात) महिलांचा सहभाग केवळ सुमारे २८% इतकाच आहे. लिंगाधारित वेतनातील मोठी तफावत, तसेच महिलांसाठी संधींची कमतरता उदा. शिक्षण आणि आर्थिक संसाधनांपर्यंत असमान पोहोच यामुळे उत्पन्नातील असमानता देखील दिसून येते. अनेक देशांमध्ये, महिलांना कामासाठी प्रोत्साहन दिले जात नाही किंवा त्यांना असंघटित क्षेत्रात (informal sector) रोजगार दिला जातो. उच्च-स्तरीय आणि अधिक वेतन असलेल्या पदांवर महिलांचे प्रतिनिधित्व आजही अल्प आहे; तसेच कामाच्या ठिकाणी त्यांना लिंगाधारित भेदभाव आणि लैंगिक छळाचा सामना करावा लागतो. महिलांना उच्च पातळीवरील गरिबी, बेरोजगारी आणि इतर आर्थिक अडचणींचा अनुभव घ्यावा लागतो.
2. तस्करी आणि शोषण: महिलांचे अनेकदा शोषण केले जाते आणि त्यांना मूलभूत अधिकारांपासून वंचित ठेवले जाते. लैंगिक आणि आर्थिक शोषणाच्या उद्देशाने विशेषतः वेश्याव्यवसायासाठी त्यांची तस्करी केली जाते; त्यांना वधू म्हणून विकले जाते, त्यांच्यावर लैंगिक गुन्हे केले जातात, त्यांना सक्तीच्या मजुरीसाठी किंवा रस्त्यावर भीक मागण्यासाठी भाग पाडले जाते, इत्यादी. महिलांची तस्करी म्हणजे त्यांची फसवणूक करणे, त्यांना बळजबरीने नेणे किंवा विकणे, त्यांना शारीरिकरित्या डांबून ठेवणे आणि कोणत्याही प्रकारचे संरक्षण किंवा आरोग्यसेवा उपलब्ध नसताना त्यांचा छळ करणे होय. 
3. साक्षरतेचे प्रमाण: भारतात महिलांमधील कमी साक्षरतेची समस्या अत्यंत तीव्र आहे. २०११ च्या जनगणनेच्या अहवालानुसार, महिलांचे साक्षरतेचे प्रमाण केवळ ६५.४६% इतका आहे, तर पुरुषांमधील साक्षरतेचे प्रमाण ८२.१४% आहे. महिलांच्या कमी साक्षरतेची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
   
   1. पारंपारिक पुरुषसत्ताक विचारसरणीनुसार, महिलांच्या शिक्षणाला आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर मानले जात नाही.
   2. ग्रामीण भागातील शाळा सहजपणे उपलब्ध नसतात आणि शाळेपर्यंतचा प्रवास सुरक्षित किंवा सोपा नसतो.
   3. शिक्षणाचा अधिकार कायदा (R.T.E.) सारख्या योजनांचे फायदे अनेक ग्रामीण महिलांपर्यंत पोहोचलेले नाहीत. 
   4. बालविवाह, स्त्रीभ्रूणहत्या, हुंडा पद्धती इत्यादींसारख्या सामाजिक कुप्रथा.
4. राजकीय प्रतिनिधित्व: भारतात महिलांचे राजकीय प्रतिनिधित्व अत्यंत कमी असणे ही लिंग-संबंधित एक महत्त्वाची चिंता आहे. पहिल्या लोकसभेत एकूण ४८९ सदस्यांपैकी केवळ २४ महिला होत्या (म्हणजेच ५%), तर १७ व्या लोकसभेत (२०१९) ७८ महिला आहेत (१४%). लोकसभेतील महिलांचे हे आतापर्यंतचे सर्वाधिक प्रतिनिधित्व आहे. लोकसभा आणि राज्यांच्या विधानसभांमधील एकूण जागांपैकी ३३% जागा महिलांसाठी राखीव ठेवण्याचा प्रस्ताव असलेले महिला आरक्षण विधेयक लोकसभेत प्रलंबित आहे.

तथापि, ग्रामीण आणि शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये महिलांसाठी ३३% आरक्षण अस्तित्वात आहे.