English

अधोलिखितानां सप्रसङ्क व्याख्या कायां । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते। - Sanskrit (Elective)

Advertisements
Advertisements

Question

अधोलिखितानां सप्रसङ्क व्याख्या कायां ।

निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते।

Long Answer
Advertisements

Solution

प्रसंग -पद्यांशोऽयं उत्तरमध्यमाप्रथमवर्षस्य पाठ्यपुस्तकात् द्वितीयोऽध्यायतः स्वीकृतोऽस्ति।अध्यायेऽस्मिन् ऋतूनां वर्णनमस्ति, पाठेऽस्मिन् चतुर्णाम् ऋतूनां परिचर्चा कृता । अस्य पाठस्य मूलग्रन्थः रामायणमस्ति यमादि काव्यमप्युच्यते। अस्मिन् पाठे वसन्तर्तुः-शिशिर्ऋतुः-वर्षार्तुश्चेत्यादीनां वर्णनमस्ति। प्रस्तुतपद्यांशे वसन्तर्तोः वर्णनं कृतमस्तीति।
व्याख्याः- इस पद्यांश में हेमंत ऋतु का वर्णन किया गया है यह ऋतू शीत कालीन ऋतु के समान है शीत काल में आने वाला यह पहला ऋतु है इस ऋतु में ओस के कर्ण प्रकृति को ढक देता है वैसे ही इस पद्यांश में कहा गया है की राम लक्ष्मण को इस ऋतु का वर्णन करते हुए कहते है की लक्ष्मण चंद्रमा की और देखो हेमंत ऋतु में यह ऐसा ही दिखता है इसके रौशनी को रवि ने संक्रिमित कर दिया है | यह जिस प्रकार प्रकाश करता था उसे सूर्य के प्रकाश ने कम कर दिया है यह ओस कर्ण के कारण अब लाल दिखाई देने लगा है इसके प्रकश को सूर्य एवं ओस ने बदल दिया है यह मानो ऐसा प्रतीत होता है जैसे दर्पण में श्वास छोड़ने के बाद प्रतिबिम्ब दिखाई देता है ओस से परिपूर्ण ऐसे ही हेमंत ऋतु में चंद्रमा दिखाई देता है |
 
shaalaa.com
ऋतुचित्रणम्
  Is there an error in this question or solution?
Chapter 2: ऋतुचित्रणम् - अभ्यासः [Page 10]

APPEARS IN

NCERT Sanskrit - Shashwati Class 11
Chapter 2 ऋतुचित्रणम्
अभ्यासः | Q 3. (ख) | Page 10

RELATED QUESTIONS

अयं पाठः कस्मात्‌ ग्रन्थात्‌ सङ्कलित:


वसन्ते समन्ततः गिरिशिखराणि कीदृशानि भवन्ति?


वर्षर्तौ मत्तगजाः किं कुर्वन्ति?


शरदृतौ चन्द्रः कीदृशो भवति?


कानि पूरयित्वा तोयधरा: प्रयाताः?


अस्मिन्‌ पाठे ' तोयधरा, इत्यस्य के के पर्यायाः प्रयुक्ताः?


शिशिरर्तौ सरितः कैः भान्ति?


नभः ककन ______ विभाति।


 वारिधराः महीधराणां शुद्धेषु  ______ प्रयान्ति |


तोयधराः ______ प्रयाताः |


निःश्वासान्ध आदर्शं इव ______ प्रकाशते |


अधोलिखितानां सप्रसङ्क व्याख्या कायां ।

मारुतः कुसुमैः पश्य सौमित्रे! क्रोडत्निव समन्ततः।


प्रकृतिं प्रत्ययं च योजयित्वा पदरचना कुरुत ।

कृ+क्त्वा (त्वा)


प्रकृतिं प्रत्ययं च योजयित्वा पदरचना कुरुत ।

क्रौड्‌+शतृ। 


प्रकृतिप्रत्ययविभागः क्रियताम्‌ ।

त्यक्त्वा ।


प्रकृतिप्रत्ययविभागः क्रियताम्‌ ।

विश्रम्य।


प्रकृतिप्रत्ययविभागः क्रियताम्‌ ।

समुद्वहन्तः  ।


प्रकृतिप्रत्ययविभागः क्रियताम्‌ ।

पतमानः = पत् धातु शानच् प्रत्यय। 


प्रकृतिप्रत्ययविभागः क्रियताम्‌ ।

हिमवान्‌ ।


अधोलिखितान्‌ शब्दान्‌ आश्रित्य वाक्यरचना कुरुत ।

क्रीडन्‌ ।


अधोलिखितान्‌ शब्दान्‌ आश्रित्य वाक्यरचना कुरुत ।

विश्रम्य ।


अधोलिखितान्‌ शब्दान्‌ आश्रित्य वाक्यरचना कुरुत ।

नभः।


अधोलिखितान्‌ शब्दान्‌ आश्रित्य वाक्यरचना कुरुत ।

त्यक्त्वा।


अधोलिखितान्‌ शब्दान्‌ आश्रित्य वाक्यरचना कुरुत ।

साम्प्रतं  |


अधोलिखितान्‌ शब्दान्‌ आश्रित्य वाक्यरचना कुरुत ।

प्रयाति |


सन्धिं / सन्धिविच्छेदं वा कुरुत ।

सुख + अनिलः + अयम्‌ = ______


अधोलिखितान्‌ शब्दान्‌ आश्रित्य वाक्यरचना कुरुत ।

प्रकौर्णाम्बुधरम्‌ ।


अधोलिखितानां कर्तृक्रियापदानां समुचितं मेलनं कुरुत ।

प्लवद्खाः नदन्ति
वनान्ताः समाश्वसन्ति
शिखिनः भान्ति
नद्यः ध्यायन्ति
मत्तगजा वर्षन्ति
प्रियाविहीनाः नृत्यन्ति
घनाः वहन्ति

अधोलिखितेषु श्लोकेषु प्रयुक्तालङ्काराणां निर्देशं कुरुत ।

पतितैः पतमानेश्च ______ क्रीडन्निव समन्ततः।


अधोलिखितेषु श्लोकेषु प्रयुक्तालङ्काराणां निर्देशं कुरुत ।

वहन्ति वर्षन्ति ______ प्लवद्गाः।


अधोलिखितान्‌ शब्दान्‌ आश्रित्य वाक्यरचना कुरुत ।

रविसडक्रान्तसोभाग्यः ______ चन्द्रमा न प्रकाशते।


अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयं प्रदर्शयत्‌ ।

समुद्वहन्तः सलिलातिभार ______ प्रयान्ति।


अधोलिखितान्‌ शब्दान्‌ आश्रित्य वाक्यरचना कुरुत ।

हसो यथा ______ तथाम्बरस्थः।


अधोलिखितश्लोकेषु छन्दो निर्देशः कार्यः ।

क्वचित्प्रकाशम् ______ शान्तमहार्णवस्य।


अधोलिखितश्लोकेषु छन्दो निर्देशः कार्यः ।

हसो यथा ______ तथाम्बरस्थः।


अधोलिखितश्लोकेषु छन्दो निर्देशः कार्यः ।

रविसङ्क्रान्तसोभाग्यः ______ प्रकाशते।


Share
Notifications

Englishहिंदीमराठी


      Forgot password?
Use app×