Advertisements
Chapters
Advertisements
Solutions for Chapter 5: अभ्यासवशगं मनः
Below listed, you can find solutions for Chapter 5 of CBSE CBSE for संस्कृत मणिका इयत्ता १०.
CBSE solutions for संस्कृत मणिका इयत्ता १० 5 अभ्यासवशगं मनः अभ्यासः [Pages 60 - 63]
अधोलिखितप्रश्नस्य उत्तरम् एकपदेन लिखत।
‘वार्ष्णेय’ इति सम्बोधनं कस्मै प्रयुक्तम्?
अधोलिखितप्रश्नस्य उत्तरम् एकपदेन लिखत।
‘न इच्छन् अपि’ इत्यस्य स्थाने किं पदं श्लोके प्रयुक्तम्?
अधोलिखितप्रश्नस्य उत्तरम् एकपदेन लिखत।
कामः कस्मात् गुणात् सम्भवति?
अधोलिखितप्रश्नस्य उत्तरम् एकपदेन लिखत।
‘ध्यायत:’ पदं कस्य पदस्य विशेषणम्?
अधोलिखितप्रश्नस्य उत्तरम् एकपदेन लिखत।
कानि वशे कृत्वा नरः कामं नाशयितुं शक्नोति?
अधोलिखितप्रश्नस्य उत्तरम् एकपदेन लिखत।
क: ज्ञानविज्ञाननाशक:?
अधोलिखितप्रश्नस्य उत्तरम् एकपदेन लिखत।
मनः वशीकर्तुं किं कर्तव्यम्?
अधोलिखितप्रश्नस्य उत्तरम् एकपदेन लिखत।
केषु आसक्तिः न कर्तव्या?
पूर्णवाक्येन संस्कृतभाषया उत्तराणि लिखत -
कः नरः सुखी भवति?
क्रोध: कस्मात् जायते?
सम्मोहात् किं भवति?
कस्य निग्रहम् अर्जुन: वायोरिव सुदुष्करं मन्यते?
चञ्चलं मन: कथं गृह्यते?
पाठे ‘वार्ष्णेय’ इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
मनुष्य: कामेन प्रयुक्तः एव पापस्य आचरणं करोति।
स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
काम: एव क्रोधं जनयति।
स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
काम एव अस्माकं शत्रु:।
स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
य: क्रोधस्य वेगं जीवने सहते स सुखी नर:।
स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
विषयाणाम् उपभोगेन तेषु आसक्ति: जायते।
स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
मनस: निग्रह: वायो: इव कठिन:।
स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
कामः ज्ञानस्य विज्ञानस्य च नाशं करोति।
स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
कामस्य नाशाय इन्द्रियाणि वशे करणीयानि।
अधोलिखितं प्रश्नं यथानिर्देशम् उत्तरत -
‘अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुष:।’ अत्र किं क्रियापदं प्रयुक्तम्?
अधोलिखितं प्रश्नं यथानिर्देशम् उत्तरत -
‘शरीरविमोक्षणात् प्राक् य: सोढुं शक्नोति।’ अत्र ‘पूर्वम्’ इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
अधोलिखितं प्रश्नं यथानिर्देशम् उत्तरत -
‘चञ्चलं हि मन: कृष्ण!’ अत्र किं विशेष्यपदम्?
अधोलिखितं प्रश्नं यथानिर्देशम् उत्तरत -
‘स: युक्त: स: सुखी नर:’ अस्मिन् वाक्ये ‘योगी’ इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
अधोलिखितं प्रश्नं यथानिर्देशम् उत्तरत -
‘तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्’ अत्र सुकरम् इति पदस्य कि विलोमपदं प्रयुक्तम्?
अधोलिखितं प्रश्नं यथानिर्देशम् उत्तरत -
‘मनो दुर्निग्रहं कृष्ण!’ अत्र किं विशेषणपदम् अस्ति?
विशेषणविशेष्यपदानाम् उचितं मेलनं कुरुत -
| (अ) | (ब) | उत्तराणि |
| (क) सुखी | (i) क्रोधः | ........ |
| (ख) चञ्चलम् | (ii) वेगम् | ........ |
| (ग) रजोगुणसमुद्भवः | (iii) निग्रहम् | ........ |
| (घ) कामक्रोधोद्भवम् | (iv) नरः | ........ |
| (ङ) सुदुष्करम् | (v) मनः | ........ |
श्लोकात् समुचितं पदं विचित्य अन्वये रिक्तस्थानानि पूरयत-
यः शरीरविमोक्षणात् ______ कामक्रोधोद्भवम् ______ इह एव ______ शक्नोति स ______ युक्तः स सुखी (भवति)।
श्लोकात् समुचितं पदं विचित्य अन्वये रिक्तस्थानानि पूरयत-
______ ध्यायतः पुंसः तेषु ______ उपजायते। सङ्गात् ______ सञ्जायते। ______ क्रोध: अभिजायते।
श्लोकात् समुचितं पदं विचित्य अन्वये रिक्तस्थानानि पूरयत-
कृष्ण! मन: हि ______, बलवद्दृढम् ______। अहम् तस्य निग्रहम् ______ इव दुष्करम् ______।
श्लोकात् समुचितं पदं विचित्य अन्वये रिक्तस्थानानि पूरयत-
______! तस्मात् त्वम् आदौ ______! नियम्य ______ एनम् पाप्मानम् हि ______।
श्लोकात् समुचितं पदं विचित्य अन्वये रिक्तस्थानानि पूरयत-
______! असंशयम् ______ दुर्निग्रहम् चलम् कौन्तेय!, (एतत्) तु ______ वैराग्येण च ______।
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् उचितम् अर्थं चित्वा लिखत।
“चञ्चलं हि मन: कृष्ण! प्रमाथि बलवद्दृढम्।”
मथनशीलम्
चिन्तनशीलम्
गुणवत्
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् उचितम् अर्थं चित्वा लिखत।
“ध्यायतः विषयान् पुंस: सङ्गस्तेषूपजायते।”
मित्रस्य
पुरुषस्य
शिक्षकस्य
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् उचितम् अर्थं चित्वा लिखत।
तस्मात् त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य पाप्मानं प्रजहि।
सर्वप्रथमम्
रात्रौ
यदा कदा
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् उचितम् अर्थं चित्वा लिखत।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।
भीम:
अर्जुन
नकुल
रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारम् उचितम् अर्थं चित्वा लिखत।
क्रोधाद् भवति सम्मोह:।
उद्विग्नता
निर्धनता
व्याकुलता
रेखाङ्कितपदानां समस्तपदं विग्रहं वा लिखत।
अनिच्छन् अपि वार्ष्णेय! बलादिव नियोजितः।
रेखाङ्कितपदानां समस्तपदं विग्रहं वा लिखत।
एष: क्रोध: रजोगुणात् समुद्भव: अस्ति।
रेखाङ्कितपदानां समस्तपदं विग्रहं वा लिखत।
शरीरस्य विमोक्षणात् प्राक् य: क्रोधस्य वेगं सोढुं शक्नोति।
रेखाङ्कितपदानां समस्तपदं विग्रहं वा लिखत।
असंशयं महाबाहो! मनो दुर्निग्रहं चलम्।
रेखाङ्कितपदानां समस्तपदं विग्रहं वा लिखत।
मनो दु:खेन निग्रहं चलम्।
मञ्जूषायाः विचित्य अधोलिखित-क्रियापदानाम् अर्थान् लिखत।
| अर्हति, जानीहि, करोति, उद्भवति, अवगच्छामि, विनाशय, वशीक्रियते, विनश्यति |
विद्धि ......।
मञ्जूषायाः विचित्य अधोलिखित-क्रियापदानाम् अर्थान् लिखत।
| अर्हति, जानीहि, करोति, उद्भवति, अवगच्छामि, विनाशय, वशीक्रियते, विनश्यति |
मन्ये ......।
मञ्जूषायाः विचित्य अधोलिखित-क्रियापदानाम् अर्थान् लिखत।
| अर्हति, जानीहि, करोति, उद्भवति, अवगच्छामि, विनाशय, वशीक्रियते, विनश्यति |
शक्नोति ......।
मञ्जूषायाः विचित्य अधोलिखित-क्रियापदानाम् अर्थान् लिखत।
| अर्हति, जानीहि, करोति, उद्भवति, अवगच्छामि, विनाशय, वशीक्रियते, विनश्यति |
गृह्यते ......।
मञ्जूषायाः विचित्य अधोलिखित-क्रियापदानाम् अर्थान् लिखत।
| अर्हति, जानीहि, करोति, उद्भवति, अवगच्छामि, विनाशय, वशीक्रियते, विनश्यति |
प्रणश्यति ......।
मञ्जूषायाः विचित्य अधोलिखित-क्रियापदानाम् अर्थान् लिखत।
| अर्हति, जानीहि, करोति, उद्भवति, अवगच्छामि, विनाशय, वशीक्रियते, विनश्यति |
चरति ......।
मञ्जूषायाः विचित्य अधोलिखित-क्रियापदानाम् अर्थान् लिखत।
| अर्हति, जानीहि, करोति, उद्भवति, अवगच्छामि, विनाशय, वशीक्रियते, विनश्यति |
सञ्जायते ......।
मञ्जूषायाः विचित्य अधोलिखित-क्रियापदानाम् अर्थान् लिखत।
| अर्हति, जानीहि, करोति, उद्भवति, अवगच्छामि, विनाशय, वशीक्रियते, विनश्यति |
प्रजहि ......।
अशुद्धं कथनं (✕) इति चिह्नेन दर्शयत-
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।
(क) भोः अर्जुन! इदं मनः चञ्चलं, दुःखेन निग्रहीतुं शक्यम्।
(ख) चञ्चलमपि मनः सततम् अभ्यासेन वशीकर्तुं शक्यते। या क्रिया पुनः पुनः क्रियते सः अभ्यासः कथ्यते। मनसः वशीकरणाय निरन्तरं या साधना क्रियते सः अभ्यासः एव।
(ग) सांसारिकभोगाः नश्वराः अतः एतेषां पुनः पुनः चिन्तनेन तेषु विरक्तिः जायते। एषा विरक्तिः (वैराग्यम्) एव मनः वशीकर्तुं शक्नोति।
(घ) हे कुन्तीपुत्र! सततं अभ्यासेन सांसारिकभोगान् प्रति वैराग्येण च मनः वशं गच्छति।
अस्मिन् वृक्षे कानिचित् त्याज्यानि कानिचित् च फलानि ग्राह्याणि। ग्राह्याणां फलानां नामानि अधः लिखत -
Solutions for 5: अभ्यासवशगं मनः
CBSE solutions for संस्कृत मणिका इयत्ता १० chapter 5 - अभ्यासवशगं मनः
Shaalaa.com has the CBSE Mathematics संस्कृत मणिका इयत्ता १० CBSE solutions in a manner that help students grasp basic concepts better and faster. The detailed, step-by-step solutions will help you understand the concepts better and clarify any confusion. CBSE solutions for Mathematics संस्कृत मणिका इयत्ता १० CBSE 5 (अभ्यासवशगं मनः) include all questions with answers and detailed explanations. This will clear students' doubts about questions and improve their application skills while preparing for board exams.
Further, we at Shaalaa.com provide such solutions so students can prepare for written exams. CBSE textbook solutions can be a core help for self-study and provide excellent self-help guidance for students.
Concepts covered in संस्कृत मणिका इयत्ता १० chapter 5 अभ्यासवशगं मनः are .
Using CBSE संस्कृत मणिका इयत्ता १० solutions अभ्यासवशगं मनः exercise by students is an easy way to prepare for the exams, as they involve solutions arranged chapter-wise and also page-wise. The questions involved in CBSE Solutions are essential questions that can be asked in the final exam. Maximum CBSE संस्कृत मणिका इयत्ता १० students prefer CBSE Textbook Solutions to score more in exams.
Get the free view of Chapter 5, अभ्यासवशगं मनः संस्कृत मणिका इयत्ता १० additional questions for Mathematics संस्कृत मणिका इयत्ता १० CBSE, and you can use Shaalaa.com to keep it handy for your exam preparation.
