Question

मागणीची लवचीकता निर्धारित करणारे घटक स्पष्ट करा.

Answer 1

मागणीच्या लवचीकतेचे निर्धारक पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. वस्तूचे स्वरूप: मागणीची लवचीकता ही प्रामुख्याने वस्तू कोणत्या प्रकारची आहे, यावर अवलंबून असते. सर्वसाधारणपणे वस्तूंचे वर्गीकरण जीवनावश्यक, सुखसोईच्या आणि चैनीच्या अशा तीन गटांत केले जाते. मीठ, धान्य किंवा औषधे यांसारख्या अत्यावश्यक वस्तूंची मागणी कमी लवचीक असते, कारण किमतीत बदल झाला तरी त्या टाळता येत नाहीत. याउलट, दागदागिने, महागडी सुगंधी द्रव्ये किंवा कार यांसारख्या चैनीच्या वस्तूंची मागणी जास्त लवचीक असते.
2. पर्यायी वस्तूंची उपलब्धता: बाजारपेठेत एखाद्या वस्तूला किती पर्याय उपलब्ध आहेत, यावरून तिची लवचीकता ठरते. ज्या वस्तूंना अनेक पर्याय उपलब्ध असतात (उदा. विविध प्रकारची शीतपेये), त्यांची मागणी अधिक लवचीक असते, कारण एकाची किंमत वाढल्यास ग्राहक लगेच दुसऱ्या पर्यायाकडे वळू शकतो. मात्र, ज्या वस्तूंना जवळचा पर्याय नसतो (उदा. मीठ), त्यांची मागणी कमी लवचीक असते, कारण किमतीत वाढ झाली तरी ग्राहकांकडे दुसरा कोणताही पर्याय उरत नाही.
3. वस्तूचे उपयोग: मागणीची लवचीकता ही वस्तूच्या वापराच्या व्याप्तीवर अवलंबून असते. ज्या वस्तूंचे मर्यादित किंवा विशिष्ट उपयोग असतात, त्यांची मागणी कमी लवचीक असते (उदा. एखादी ठराविक पालेभाजी). याउलट, ज्या वस्तू अनेक कारणांसाठी वापरल्या जाऊ शकतात, त्यांची मागणी जास्त लवचीक असते. उदाहरणार्थ, विजेची मागणी.
4. व्यसनाच्या वस्तू /सवयी: जर एखाद्या वस्तूचा वापर करणे ही व्यक्तीची तीव्र सवय किंवा व्यसन बनले असेल, तर किमतीत वाढ होऊनही तिची मागणी फारशी कमी होत नाही; म्हणजेच अशी मागणी कमी लवचीक असते (उदा. अमली पदार्थ). मात्र, ज्या वस्तूंच्या बाबतीत अशी कोणतीही सवय नसते (उदा. बिस्किटे किंवा इतर खाऊ), त्यांच्या किमतीत थोडा जरी बदल झाला तरी ग्राहक आपली मागणी लगेच बदलू शकतात, म्हणून ती जास्त लवचीक असते.
5. टिकाऊपणा: वस्तू किती काळ टिकते, यावर तिची मागणीची लवचीकता अवलंबून असते. ज्या वस्तू दीर्घकाळ टिकणाऱ्या (टिकाऊ) असतात, जसे की धुलाईयंत्र, दूरदर्शन, त्यांची मागणी जास्त लवचीक असते. याउलट, दूध किंवा अंडी यांसारख्या नाशवंत वस्तू जास्त काळ साठवता येत नाहीत, म्हणून त्यांच्या किमतीत बदल झाला तरी मागणीत फारसा फरक पडत नाही; म्हणजेच त्यांची मागणी कमी लवचीक असते.
6. पूरक वस्तू: जेव्हा एखादी गरज भागवण्यासाठी दोन किंवा अधिक वस्तूंची एकत्रित गरज भासते, तेव्हा त्यांना पूरक वस्तू म्हणतात. अशा वस्तूंची वैयक्तिक मागणी कमी लवचीक असते, कारण एका वस्तूशिवाय दुसरीचा उपयोग नसतो (उदा. मोबाईल आणि सिमकार्ड). मात्र, ज्या वस्तूंचा एकमेकांशी असा कोणताही संबंध नसतो किंवा ज्या एकमेकांना पूरक नसतात, त्यांची वैयक्तिक मागणी अधिक लवचीक असते. उदाहरणार्थ, मासिके किंवा शीतपेये यांच्या किमती बदलल्यास ग्राहक त्यांच्या मागणीत सहज बदल करू शकतात.
7. उपभोक्त्याचे उत्पन्न: मागणीची लवचीकता ही ग्राहकाच्या आर्थिक स्थितीवर किंवा उत्पन्नावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असते. ज्या व्यक्तींचे उत्पन्न उच्च असते (श्रीमंत वर्ग), त्यांच्यासाठी वस्तूंच्या किमतीत होणारा बदल फारसा महत्त्वाचा नसतो; त्यामुळे त्यांच्याकडून होणारी वस्तू व सेवांची मागणी कमी लवचीक असते. याउलट, ज्या ग्राहकांचे उत्पन्न कमी असते (गरीब वर्ग), त्यांच्या खरेदीच्या निर्णयावर किमतीचा मोठा प्रभाव पडतो. त्यामुळे अशा व्यक्तींकडून होणारी मागणी जास्त लवचीक असते, कारण किमतीत थोडी वाढ झाली तरी ते आपली मागणी लगेच कमी करतात.
8. गरजेची तीव्रता: मागणीची लवचीकता ही वस्तू किती तातडीने हवी आहे, यावर अवलंबून असते. जर एखाद्या वस्तूची गरज अत्यंत तीव्र असेल आणि तिचा वापर पुढे ढकलणे अशक्य असेल, तर किमतीत वाढ होऊनही तिची मागणी कायम राहते; म्हणजेच ती कमी लवचीक असते (उदा. औषधांची मागणी). याउलट, ज्या वस्तूंची गरज कमी तातडीची असते आणि ज्यांची खरेदी काही काळासाठी थांबवता येऊ शकते, अशा वस्तूंची मागणी जास्त लवचीक असते (उदा. संगणकाची मागणी).
9. कालावधी: कालावधीनुसार मागणीची लवचीकता बदलत असते. अल्पकाळात ग्राहक आपल्या सवयी किंवा गरजा लगेच बदलू शकत नाही, त्यामुळे मागणी कमी लवचीक असते. मात्र, दीर्घकाळात ग्राहकाकडे पुरेसा वेळ असतो, ज्यामुळे तो मूळ वस्तूला स्वस्त आणि चांगले पर्याय शोधू शकतो. परिणामी, दीर्घकाळात कोणत्याही वस्तूची मागणी अधिक लवचीक होण्याची शक्यता जास्त असते.