Question

खाली दिलेल्या काव्यपंक्तीचे रसग्रहण करा.

मुखीं हरि! वसो तुझी
कुशलधामनामावली,
क्षणांत पुरवील जी
सकलकामना मावली;।।

Answer 1

प्रस्तुत ओळ कवी मोरोपंतांच्या 'केकावली' संग्रहातील 'भरतवाक्य' या पद्यरचनेतील आहे. या केकावलीतून कवी मोरोपंत सज्जन माणसांच्या संगतीचे व चांगल्या विचारांच्या श्रवणाचे महत्त्व सांगू पाहत आहेत. कोणत्याही लोभामोहाला बळी पडू नये, खोटा अहंकार सोडून भक्तिमार्ग आपलासा करावा आणि सर्व मनोकामना पूर्ण करणाऱ्या परमेश्वराच्या नामस्मरणात मन रमवावे अशी शिकवण या केकावलीतून ते आपल्याला देतात.
         मोरोपंतांच्या प्रस्तुत केकावलीची भाषा संस्कृतप्रचुर, अलंकारयुक्त मराठी शब्दांनी सजलेली आहे. पंडिती काव्याचे हे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य तिच्यात आढळते. सकलकामना, कुशलधामनामावली यांसारखे संस्कृतप्रचुर शब्द कवीने कवितेत ठिकठिकाणी पेरले आहेत. कुशलधामनामावली-सकलकामना मावली अशा शब्दांतून यमक अलंकार साधल्यामुळे या कवितेला गेयता प्राप्त झाली आहे. यात पृथ्वीवृत्त वापरले गेले आहे. श्लोकांसारखी ओघवती, रसपूर्ण, प्रासादयुक्त भाषा वापरल्यामुळे हे काव्य श्रवणीय वाटते.
         'केका' म्हणजे मोराचा टाहो आणि 'आवली' म्हणजे पंक्ती. मोरोपंतांनी स्वत:स 'मोर' कल्पून, ईश्वराला मारलेल्या हाकांना, ईश्वराच्या केलेल्या आळवणीला 'केकावली' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे नाटकात शेवटी भरतवाक्य म्हटले जाते त्याप्रमाणे केकावलीच्या उपसंहारातील या शेवटच्या पद्यरचनेला 'भरतवाक्य' म्हणतात, हेही या रचनेचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.