Question

सूक्ष्म अर्थशास्त्राची कोणतीही चार वैशिष्‍ट्ये स्पष्ट करा.

Answer 1

सूक्ष्म अर्थशास्त्र ही आधुनिक अर्थशास्त्राची एक शाखा आहे. सूक्ष्म अर्थशास्त्र राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेच्या लहान भागाचा अभ्यास करते. हे वैयक्तिक ग्राहक, उत्पादक आणि उद्योग संस्था (Firms) यांसारख्या घटकांचा, तसेच विशिष्ट वस्तू किंवा घटकाच्या किमतीचा अभ्यास करते.

सूक्ष्म अर्थशास्त्राची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

1. वैयक्तिक घटकांचा अभ्यास: सूक्ष्म अर्थशास्त्र हे वैयक्तिक ग्राहक आणि उत्पादक यांसारख्या वैयक्तिक घटकांच्या वर्तनाचा अभ्यास करते.
2. किंमत सिद्धांत: सूक्ष्म अर्थशास्त्राला ‘किंमत सिद्धांत’ असेही म्हणतात कारण ते वस्तू आणि उत्पादनाच्या घटकांच्या किमती त्यांच्या संबंधित बाजारपेठेत ठरवण्यास मदत करते.
3. विभाजन पद्धत: सूक्ष्म आर्थिक विश्लेषणामध्ये ‘छेद पद्धत’ वापरली जाते. या पद्धतीनुसार, संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचे लहानात लहान घटकांमध्ये विभाजन केले जाते आणि प्रत्येक घटकाचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला जातो.
4. अंशत: समतोल: सूक्ष्म अर्थशास्त्र ‘अंशत: समतोल’ दृष्टिकोन वापरते. समतोल बिंदू हे “इतर परिस्थिती कायम असताना” असे गृहीत धरून निश्चित केले जातात. हे आर्थिक चलांमधील परस्परसंबंधांकडे दुर्लक्ष करते.
5. गृहीतकांवर आधारित: सूक्ष्म अर्थशास्त्र ‘इतर परिस्‍थिती कायम असताना’ या गृहीतकावर आधारित आहे, जसे की पूर्ण स्पर्धा, मुक्त व्यापार धोरण, शुद्ध भांडवलशाही, पूर्ण रोजगार इ. या गृहीतकांमुळे विश्लेषण सोपे होते.
6. सूक्ष्मदर्शक दृष्टिकोन: ज्याप्रमाणे सूक्ष्मदर्शक यंत्राद्वारे लहान वस्तूंचा मोठा अभ्यास करता येतो, त्याचप्रमाणे सूक्ष्म अर्थशास्त्र वैयक्तिक घटकांचे बारकाईने विश्लेषण करते. हे छोटे घटक आर्थिक क्रिया कशा करतात आणि समतोल कसा साधतात, याचा तपशीलवार अभ्यास करते.
7. सीमांत तत्त्व: सीमांत म्हणजे अतिरिक्त घटकामुळे एकूणत होणारा बदल. अतिरिक्त घटकाला 'सीमांत घटक' म्हणतात. सूक्ष्म अर्थशास्त्र हे ‘सीमांत तत्त्वावर’ आधारित आहे, कारण महत्त्वाचे आर्थिक निर्णय सीमांत घटकाच्या आधारावर घेतले जातात.
8. बाजारपेठेचे विश्लेषण: सूक्ष्म अर्थशास्त्रीय अभ्यासात बाजाराच्या विविध संरचना, म्हणजेच पूर्ण स्पर्धा, मक्तेदारी, मक्तेदारीयुक्त स्पर्धा आणि अल्पाधिकार यांचा समावेश होतो. हे बाजारात किंमत आणि उत्पादन कसे निश्चित केले जाते, याचे विश्लेषण करते.
9. मर्यादित व्याप्ती: सूक्ष्म अर्थशास्त्र वैयक्तिक घटकांपुरते मर्यादित आहे. हे महागाई, मंदी, देयके संतुलन, गरिबी, बेरोजगारी, लोकसंख्या वाढ आणि आर्थिक वाढ यांसारख्या राष्ट्रीय आर्थिक समस्यांकडे लक्ष देत नाही.