Question

साक्षरतेचे प्रमाण.

Answer 1

लोकसंख्या घटकांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण हा एक महत्त्वाचा घटक मानला जातो. साक्षरतेचे प्रमाण हा लोकसंख्येचा किंवा त्या प्रदेशाच्या आर्थिक व सामाजिक विकासाचाही मापदंड मानला जातो. प्रत्येक प्रदेशाची किंवा देशाची साक्षरतेची व्याख्या वेगळी आहे. भारतामध्ये साक्षरतेचे प्रमाण ठरवण्यासाठी ७ वर्षांवरील व्यक्ती हा मूळ आधार मानला जातो. ७ वर्षांवरील व्यक्तीस किमान एक तरी भाषा लिहिता-वाचता येणे व किमान दैनंदिन जीवनात आवश्यक अंकगणिती क्रिया समजून करता येणे या घटकांच्या आधारे व्यक्ती साक्षर आहे किंवा नाही हे ठरवले जाते. काही देशात साक्षरता ठरवण्यासाठी किमान वयाची अट १५ वर्षे धरली जाते, तर काही विकसित देशात साक्षरतेमध्येही विविध श्रेणी केलेल्या आढळतात.
साक्षरता आणि देशाच्या विकासात लोकांचे राहणीमान व स्त्रियांचा समाजातील दर्जा याचा थेट संबंध दिसतो. खरतर साक्षरता आणि देशाचा विकास हे परस्परपूरक असून ते एकमेकांशी कार्यकारणसंबंध दर्शवतात. साक्षरता जेवढी जास्त तेवढी देशाच्या विकासाची शक्यता जास्त आणि देशाचा विकास जेवढा जास्त तेवढे साक्षरतेचे प्रमाण जास्त. म्हणजेच साक्षरता हे आर्थिक विकासाचे कारण आणि परिणाम असे दोन्ही निकष पूर्ण करते.
साक्षरतेचे प्रमाण जास्त असल्यास कार्यशील लोकसंख्येचा दर्जाही उंचावतो. अशी लोकसंख्या अर्थातच द्वितीयक, तृतीयक व चतुर्थक श्रेणीच्या व्यवसायात जास्त प्रमाणात कार्यरत असते. त्यामुळे साधनसंपत्तीची निर्मिती होते. देशाची आर्थिक वृद्धी होते. लोकांचे राहणीमान सुधारते. वाहतूक, उदयोग, शिक्षण, वैद्यकीय सेवा-सुविधा यांत वाढ होते. या सर्वांमुळे देशाची आर्थिक विकासाची पातळी उंचावते आणि या जास्त आर्थिक विकासामुळे पुन्हा शासनाचे शिक्षणासंबंधीचे धोरण बदलते. अधिकाधिक शैक्षणिक सेवा-सुविधा पुरवल्या जातात. शिक्षणावरही जास्त जोर दिला जातो आणि लोकसंख्या अधिक कार्यकुशल व कार्यशील कशी होईल यासाठी विशेष प्रयत्न केले जातात. म्हणूनच एखाद्या देशाची साक्षरता आणि आर्थिक विकास हे परस्परपूरक आहेत असे म्हटले जाते.