Question

पाठे आगतेषु सुभाषितेषु कानि-कानि जीवनमूल्यानि सन्ति? तानि जीवनमूल्यानि अधिकृत्य पज्च पज्च सुभाषितानि सङ्गृह्मीत। तेषां सन्दर्भग्रन्थानां नामानि अपि लिखत।

Answer 1

1. सदाचरणम् (नैतिकता): जीवनस्य सुवर्णमयस्य निर्माणाय सदाचरणस्य महान् महिमा अस्ति। सत्यं, धर्मः, अहिंसा च सदाचरणस्य मूलाधाराः सन्ति।
   1. सुभाषितम् १:
      • सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्। प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: मनुस्मृतिः (अध्यायः ४, श्लोकः १३८)
   2. सुभाषितम् २:
      • आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद्विदुषां वचः। तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: दक्षस्मृतिः
   3. सुभाषितम् ३:
      • परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्। एतद्वचनसारं तु पुराणेषु प्रकीर्तितम्॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: महाभारतम्
   4. सुभाषितम् ४:
      • अक्रोधेन जयेत्क्रोधम् असाधुं साधुना जयेत्। जयेत्कदर्यं दानेन जयेत्सत्येन चाऽनृतम्॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: महाभारतम् (उद्योगा पर्व)
   5. सुभाषितम् ५:
      • क्षमा वशीकृती लोके क्षमया किम् न साध्यते। शान्तिखड्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: नीतिशतकम् (भर्तृहरिः)
2. परोपकारः परसेवा, त्यागः, उदारता च मानवजीवनस्य सर्वोच्चं मूल्यम् अस्ति। परोपकारिणः एव वास्तविकाः मानवाः भवन्ति।
   1. सुभाषितम् १:
      • परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः। परोपकाराय दुहन्ति गावकः परोपकारार्थमिदं शरीरम्॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: सुभाषितरत्नाकरः
   2. सुभाषितम् २:
      • अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्। उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: महाउपनिषदः (अध्यायः ६, श्लोकः ७२)
   3. सुभाषितम् ३:
      • परोपकारिणां लोकाः पूज्यन्ते सकले जने। तेषां कीर्तिः क्षयं नैति यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: हितोपदेशः
   4. सुभाषितम् ४:
      • जिह्वा सदैवं परिगृह्य परोपकारं, हस्तौ सदा भवतु दानपरायणौ च। नेत्रे प्रपश्यतु परेषु समं दयालुः,
      • सन्दर्भग्रन्थः: सुभाषितसुधानिधिः
   5. सुभाषितम् ५:
      • परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्। परोपकारात् परो धर्मो न अन्योऽस्ति भूतले॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: पुराणसमुच्चयः
3. सत्संगतिः (ज्ञानम्): सत्सङ्गत्या मनुष्यस्य मतिः निर्मिला भवति, ज्ञानस्य प्रकाशः प्रसरति च। सत्संगः हि सर्वविधकल्याणस्य मूलम् अस्ति।
   1. सुभाषितम् १:
      • सत्सङ्गत्वं कथय किं न करोति पुंसाम्, चेतोहरति सिञ्चति वाचि सत्यम्। मानोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति, चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिम्॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: नीतिशतकम् (भर्तृहरिः)
   2. सुभाषितम् २:
      • जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं, मानोनतिं दिशति पापमपाकरोति। चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिः, सत्सङ्गिभिः कथय किं न करोति पुंसाम्॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: भामिनीविलासः (पण्डितराजजगन्नाथः)
   3. सुभाषितम् ३:
      • पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम्। कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम्॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: चाणक्यनीतिः
   4. सुभाषितम् ४:
      • न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनैत्मनि विन्दति॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: श्रीमद्भगवद्गीता (अध्यायः ४, श्लोकः ३८)
   5. सुभाषितम् ५:
      • विद्वांसः पूज्यन्ते लोके विद्वान् सर्वत्र पूज्यते। विद्यया लभते शान्तिं विद्या सर्वत्र पूज्यते॥
      • सन्दर्भग्रन्थः: पञ्चतन्त्रम्