Advertisements
Advertisements
प्रश्न
दृष्टिपूतं, वस्त्रपूतं, सत्यपूतं च आचरणं कथं भवेत् इति विषये स्वस्य अनुभवं कक्षायां कथयत।
Advertisements
उत्तर
नमो नमः।
आदरणीयाः गुरवः, प्रियसुहृदः सहपाठिनश्च!
अद्य अहम् अस्माकं संस्कृतपाठ्यपुस्तकस्य षष्ठपाठात् ‘मनःपूतं समाचरेत्’ इति प्रेरणादायीविषयं अधिकृत्य किमपि वक्तुम् उपस्थितोऽस्मि। अस्मिन् पाठे त्रयः प्रमुखाः शब्दाः आगताः सन्ति-दृष्टिपूतं, वस्त्रपूतं, सत्यपूतं च आचरणम्। एतेषां त्रयाणां पदानां गम्भीरः अर्थः अस्माकं दैनिकजीवने अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति। मम स्वानुभवेन एतेषां स्वरूपं कथमभवेत् इति अत्र प्रस्तूयामि।
- दृष्टिपूतं आचरणम् (पश्यन् विचार्य च पादविन्यासः):
- अर्थः: यत्किमपि पश्यामः, कुर्मः वा, तत्सम्यक् विचार्यैव करणीयम्। नेत्रेभ्यां मार्गं दृष्ट्वा, सम्यक् विचार्य एव अग्रे गन्तव्यम्।
- मम अनुभवः: बाल्यात् अस्माकं मातापितरः शिक्षयन्ति यत् मार्गे गच्छन्तः यत्र-तत्र अवधानं न दातव्यम्, अपितु लक्ष्ये दृढनिश्चयेन स्थातव्यम्। जीवनस्य कस्यापि निर्णयस्य ग्रहणात् पूर्वं तस्य दूरगामी परिणामः किं भविष्यति इति दृष्ट्या (दृष्ट्या विचार्य) एव कदमं प्रक्षेपणीयम्। अविचार्य कृतं कर्म दुःखाय भवति।
- वस्त्रपूतं आचरणम् (शुद्धता, स्वच्छता च):
- अर्थः: जलं वस्त्रेण पूतं (शोधितं) कृत्वा पिबेत्। एषः केवलं बाह्यस्वच्छतायाः नियमः नास्ति, अपितु आन्तरिकशुद्धेः अपि प्रतीकम् अस्ति।
- मम अनुभवः: एकदा ग्रीष्मऋतौ अहम् विद्यालयतः आगतवान्, तृषितः सन् झटिति शीतलं जलं पातुम् उद्यतोऽभवम्। तदा माता मम हस्ते एकं सूक्ष्मं वस्त्रं दत्त्वा अवदत् — “पुत्र! वस्त्रेण शोधितं जलं पिब, येन कोऽपि सूक्ष्मजीवः शरीरे न प्रविशेत्।” अस्मिन् लघुविषये अपि स्वास्थ्यरक्षणस्य गूढः संदेशः अस्ति। यथ वयं शरीरस्य बाह्यशुद्धये वस्त्राणि धारयामः, तथैव मनसः विचाराणां च स्वच्छता अपि अतीव आवश्यकी अस्ति।
- सत्यपूतं आचरणम् (सत्यस्य आचरणे निष्ठा):
- अर्थः: यत् किञ्चित् वदामः, व्यवहाराणि च कुर्मः, तत् सर्वथा सत्येन पवित्रं भवेत्। वचसि सत्यता, व्यवहारे च सरलता भवेत्।
- मम अनुभवः: एकदा क्रीडाक्षेत्रे मम मित्राणि क्रीडन्समये विद्यालयस्य काचित् वस्तु भग्ना। सर्वे भयभीताः आसन् यत् आचार्यः कोपं करिष्यति। तदा मया चिन्तितं यत् असत्येन क्षणिकं रक्षणं भवेत्, परं मनः सदैव डावाडोलं स्थास्यति। अतः अहम् सत्यमेव आचार्यस्य पुरतः प्रावोचम्। तदा आचार्यः मम सत्यवादितां दृष्ट्वा यत् स्नेहं कृतवान्, तेन मम आत्मविश्वासाः द्विगुणितः अभवत्। सत्येन पूतं वचनं मनुष्यं निर्भयं करोति।
उपसंहारः वयम् सर्वे छात्राः स्मः। यदि वयं दृष्टिपूतेन मार्गेण गच्छामः, वस्त्रपूतेन (शुद्धेन) आहारेण जलेन च स्वास्थ्यं रक्षामः, तथा च सत्यपूतेन व्यवहरेण समाजस्य निर्माणं कुर्मः, तर्हि अस्माकं जीवनं निश्चितमेव सफलम्, आनन्दमयम्, आदर्शप्रायं च भविष्यति।
“मनःपूतं समाचरेत्” — अर्थात् मनसः पवित्रतया एव सर्वं कार्यं करणीयम्।
धन्यवादः! जयतु संस्कृतम्, जयतु भारतम्!
