Question

खालील उतारा वाचून त्या खालील दिलेल्या प्रश्नांची उत्तरे लिहा:

कोणत्याही समाजातील सदस्यांच्या मागण्यांचा परिणाम म्हणून सामाजिक चळवळी जन्म घेतात. समाजामध्ये होणाऱ्या आंतरक्रियांच्या माध्यमातून अशा मागण्या आणि समाजहिताच्या बाबी समाजामध्ये सर्वांपर्यंत पोहोचतात. समाजहिताच्या या बाबींना संमती देणारा एक व्यक्तीसमूह एकमताने सामाजिक बदलासाठी प्रयत्न करतो. असे प्रयत्न सामाजिक चळवळीच्या जन्मासाठी कारणीभूत असतात. सामान्यपणे सामाजिक चळवळीची काही पायाभूत तत्त्वे आणि उद्दिष्टे असतात. अनेक सामाजिक चळवळी या सामाजिक चळवळीचे प्रणेते किंवा त्यांच्या मुख्य प्रतिनिधींशी संबंधित असतात. भौगोलिक प्रदेशाचा विचार करता, एखाद्या सामाजिक चळवळीची व्यापकता वाढण्यासाठी काही वर्षे किंवा काही दशकांचाही कालावधी जाऊ शकतो. सामाजिक सुधारणा चळवळ, व्यापार संघटना चळवळ, आदिवासी चळवळ, दलित चळवळ, स्त्री चळवळ, चिपको चळवळ, एलजीबीटी चळवळ, नागरी हक्क चळवळ, बुद्धिप्रामाण्यवादी चळवळ यांसारख्या अनेक चळवळींचा उदय आपल्या समाजात झाला. नंतर त्या चळवळींची व्यापकता वाढत गेली. सामाजिक चळवळीला एकदा गती आली की ती समाजात सर्वांच्या परिचयाची होते. खरेतर अनेक चळवळींचा अभ्यासक्रमात समावेश करण्यात आला. संशोधनासाठीही सामाजिक चळवळींचा आधार घेतला जातो. उदाहरणार्थ, श्रमिक, लिंगभाव, अल्पसंख्याक आणि पर्यावरणाचा अभ्यास करताना सामाजिक चळवळींचा अभ्यास करावा लागतो. सामाजिक चळवळींमुळे आपण ज्या समाजाचा भाग आहोत तिथील सामाजिक प्रश्नांचा गांभीर्याने विचार करणे भाग पडते. अशाच काही सामाजिक चळवळींचा परिणाम म्हणून काही कायदे पारित केले जातात. काळाच्या प्रत्येक टप्प्यात अथवा प्रत्येक पिढीच्या काही विशिष्ट सामाजिक समस्या असतात. अशाप्रकारे, प्रत्येक टप्प्यावर नव्या सामाजिक चळवळींचा उदय होऊ शकतो.

प्रश्न:

1. समाजात बदल घडवून आणण्यासाठी सामाजिक चळवळी महत्त्वाची भूमिका पार पाडतात. याची चर्चा करा.
2. सामाजिक चळवळी का उद्भवतात?

Answer 1

1. सामाजिक चळवळी अनेक प्रकारे समाजाचे परिवर्तन करण्यासाठी एक शक्तिशाली उत्प्रेरक म्हणून भूमिका बजावतात:
   1. बदलासाठी प्रेरक शक्ती: त्या अशा लोकांचे नेटवर्क तयार करतात जे समान समस्या सामायिक करतात, जे सामाजिक प्रगतीचे प्राथमिक चालक बनतात.
   2. जागरूकता निर्माण करणे: जसजशा या चळवळींना गती मिळते, तसतसे त्या लपलेल्या किंवा दुर्लक्षित सामाजिक समस्यांबद्दल जनतेला शिक्षित करतात आणि विस्तीर्ण क्षेत्रांमध्ये जागरूकता निर्माण करतात.
   3. गंभीर विचारांना चालना देणे: त्या सामान्य जनतेला सध्याच्या सामाजिक समस्यांबद्दल सखोल विचार करण्यास आणि प्रस्थापित परिस्थितीला आव्हान देण्यास प्रोत्साहित करतात.
   4. कायदेशीर परिणाम: त्यांची सर्वात व्यावहारिक जबाबदारी म्हणजे आंदोलनाच्या समस्यांचे निराकरण करणारे नवीन कायदे तयार करण्यासाठी सरकारचे मन वळवणे ही असते.
   5. शैक्षणिक प्रभाव: शैक्षणिक क्षेत्रावर त्यांचा प्रभाव असतो, ज्यामुळे ‘लिंगभाव अभ्यास’ आणि ‘पर्यावरण अभ्यास’ यांसारख्या नवीन अभ्यास विषयांचा आणि अभ्यासक्रमांचा विकास होण्यास प्रेरणा मिळते.
2. समाजातील एक किंवा अधिक व्यक्तींनी व्यक्त केलेल्या विशिष्ट गरजा किंवा चिंतांना प्रतिसाद म्हणून उद्भवतात. वैयक्तिक चिंता सामाजिक संपर्काद्वारे इतरांपर्यंत पोहोचवल्या जातात, ज्यातून शेवटी समान समस्या आणि उद्दिष्टे असलेल्या लोकांचे एक नेटवर्क तयार होते. प्रत्येक नवीन युग किंवा पिढीला स्वतःच्या आव्हानांचा सामना करावा लागतो आणि जेव्हा या जाणवलेल्या गरजा ही सामूहिक चिंता बनते, तेव्हा त्या एका संघटित चळवळीचे रूप धारण करतात. थोडक्यात, त्या समाजातील बदलत्या आव्हानांना दिलेला प्रतिसाद म्हणून विकसित होतात, ज्यांना सोडवण्यासाठी संघटित प्रयत्नांची आवश्यकता असते.