Question

पुढील संकल्पना स्पष्ट करा.

भांडवलशाही

Answer 1

व्याख्येनुसार, "ज्या आर्थिक आणि राजकीय व्यवस्थेत खाजगी मालक देशाच्या व्यापार आणि उद्योगावर राज्याऐवजी नफ्यासाठी नियंत्रण ठेवतात" त्याला भांडवलशाही म्हणतात.

भांडवलशाहीची मुख्य वैशिष्ट्ये अशी आहेत:

1. दोन-वर्गीय प्रणाली:
   • भांडवलशाही समाज दोन प्रकारच्या वर्गांमध्ये विभागलेला असतो—भांडवलदार वर्ग आणि कामगार वर्ग.
   • भांडवलदार वर्ग उत्पादन आणि वस्तूंचे वितरण करण्याचे साधन (मालमत्ता) मालकीचे असतो, तर कामगार वर्ग भांडवलदार वर्गाला आपले श्रम विकतो आणि त्याबदल्यात वेतन मिळवतो.
   • अर्थव्यवस्था अशा व्यक्ती (किंवा कंपन्या) चालवतात, ज्या कंपन्यांचे मालक असतात आणि संसाधनांचा उपयोग कसा करायचा हे ठरवतात.
   • "कामाचे विभाजन" असते, ज्यामुळे विशेष कौशल्य विकसित होते.
   • हे कौशल्य शिक्षण आणि प्रशिक्षणाद्वारे विकसित होते, ज्यामुळे दोन-वर्गीय प्रणाली उप-वर्गांमध्ये विभागली जाते (उदा., मध्यमवर्ग).
2. नफेखोरीचा उद्देश:
   
   • कंपन्या नफा मिळवण्यासाठी अस्तित्वात असतात आणि त्यामुळे त्यांचे स्वरूप बाजारपेठेवर आधारित असते.
   • सर्व कंपन्यांचा उद्देश म्हणजे केवळ नफा मिळवण्यासाठी वस्तू आणि सेवा विकणे.
   • कंपन्या लोकांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठीच अस्तित्वात नसतात.
   • जरी काही वस्तू किंवा सेवा गरजा पूर्ण करत असल्या तरी त्या फक्त तेव्हाच उपलब्ध असतात जेव्हा लोकांकडे त्यासाठी पैसे देण्याची क्षमता असते.
3. किमान सरकारी हस्तक्षेप:
   
   • भांडवलशाही समाजासाठी कोणत्याही सरकारी हस्तक्षेपाशिवाय काम करण्याचे स्वातंत्र्य आवश्यक असते.
   • मात्र, पूर्णपणे सरकारी हस्तक्षेपाशिवाय भांडवलशाही समाज फक्त सैद्धांतिकदृष्ट्या अस्तित्वात असतो.
   • युरोपीय देशांमध्येही काही विशिष्ट उद्योगांवर सरकारचे नियमन असते.
   • पूर्णपणे भांडवलशाही समाजात, पुरवठा आणि मागणी यावर आधारित बाजारपेठ नफा मिळवण्यासाठी किंमती ठरवेल.
4. स्पर्धा:
   • खऱ्या भांडवलशाहीसाठी स्पर्धात्मक आर्थिक बाजारपेठ आवश्यक आहे.
   • स्पर्धेमुळे मक्तेदारी होण्यापासून प्रतिबंध होतो.
   • किंमती बाजारपेठ ठरवते, विक्रेता नाही.
5. बदलासाठी तयार असणे:
   • भांडवलशाही बदल आणि अनुकूलतेसाठी तयार असते.
   • तंत्रज्ञानाच्या काळात बदलांना परवानगी देणे आणि समाजांचे अनुकूलन अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
   • हे आर्थिक संरचनेतील अकार्यक्षमता सुधारते, जे भांडवलशाहीचे खरे वैशिष्ट्य आहे.