Question

इंग्रज मराठा संघर्षांची माहिती लिहा.

(अ) इंग्रज - मराठा पहिले युद्ध

(ब) इंग्रज - मराठा दुसरे युद्ध

(क) इंग्रज - मराठा तिसरे युद्ध

Answer 1

१८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला मराठे आणि ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनी यांच्यात इंग्रज-मराठा युद्धे झाली. या युद्धांमुळे मराठा साम्राज्याचा ऱ्हास झाला आणि भारतात ब्रिटिशांचे वर्चस्व वाढले.

1. पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध: पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध ब्रिटीशांनी व्यापारासाठी साष्टी-वसईपासून कोकणापर्यंत आपले नियंत्रण वाढवण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा झाले. त्यांनी रघुनाथराव पेशव्यांना आश्रय दिला आणि त्यांच्यासोबत मुंबईहून पुण्याला कूच केले. तळेगाव-वडगाव येथे मराठ्यांनी ब्रिटीशांचा पराभव केला, ज्यामुळे त्यांना १७७९ मध्ये वडगाव तहावर स्वाक्षरी करण्यास भाग पाडले. नंतर, नाना फडणवीसांनी ब्रिटीश विस्ताराचा प्रतिकार करण्यासाठी पेशवे, नागपूरचे भोसले, निजाम आणि हैदर अली यांच्याशी युती केली. तथापि, ब्रिटीशांनी निजामाला युती तोडण्यास यशस्वीरित्या राजी केले. १७९५ मध्ये, मराठ्यांनी निजामाविरुद्ध खर्ड्याची लढाई जिंकली, ज्यामुळे त्यांची स्थिती आणखी मजबूत झाली. या घटनांदरम्यान, एका ब्रिटीश दूताने मराठा लष्करी रणनीतींचे तपशीलवार निरीक्षण केले. या ज्ञानामुळे नंतर लॉर्ड वेलस्ली यांना रणनीती आखण्यास आणि त्यानंतरच्या इंग्रज-मराठा युद्धांमध्ये मराठ्यांना पराभूत करण्यास मदत झाली.
2. दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध: दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८०३-१८०५) मराठ्यांमधील अंतर्गत संघर्षांमुळे झाले. नाना फडणवीसांच्या मृत्युनंतर, बाजीराव पेशवे दुसरे आणि यशवंतराव होळकर यांच्यात तणाव वाढला. होळकरांनी पुण्यावर हल्ला केला तेव्हा बाजीराव दुसरे यांनी ब्रिटिश संरक्षणाची मागणी केली, ज्यामुळे वसईचा तह (१८०२) झाला. तथापि, या कराराला शिंदे आणि होळकर यांनी विरोध केला, ज्यामुळे युद्ध झाले. लॉर्ड वेलस्लीच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिशांनी असाये आणि अरगाव (१८०३) येथे मराठ्यांचा पराभव केला. परिणामी, मराठ्यांनी महत्त्वपूर्ण प्रदेश गमावले आणि त्यांना उपकंपनी युती कराव्या लागल्या, ज्यामुळे त्यांची शक्ती आणखी कमकुवत झाली आणि भारतातील ब्रिटिश नियंत्रण मजबूत झाले.
3. तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध: तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८१७-१८१८) हे मराठे आणि ब्रिटिशांमधील शेवटचा संघर्ष होता, ज्यामुळे भारतातील मराठा राजवट संपुष्टात आली. पेशवे बाजीराव दुसरे यांनी ब्रिटीश वर्चस्वाला विरोध केला, ज्यामुळे पुणे, ग्वाल्हेर, नागपूर आणि इंदूर येथे लढाया झाल्या. कोरेगावच्या लढाईत (१८१८) इंग्रजांनी मराठ्यांचा पराभव केला. परिणामी, पेशव्यांना सत्तेवरून काढून टाकण्यात आले आणि मराठ्यांचे प्रदेश इंग्रजांनी ताब्यात घेतले. बाजीराव दुसरे यांना पेन्शन देण्यात आली आणि त्यांनी त्यांचे उर्वरित आयुष्य कानपूरजवळील बिठूर येथे घालवले. या युद्धामुळे मराठा सार्वभौमत्व संपुष्टात आले आणि भारतात ब्रिटिश राजवट मजबूत झाली.