Question

ऋतुमानानुसार निसर्गातील घडणाऱ्या विविध बदलांचे निरीक्षण करून त्यांच्या नोंदी करा.

Answer 1

1. उन्हाळा (ग्रीष्म ऋतू) - मार्च ते जून:
   या ऋतूत सूर्य पृथ्वीच्या जवळ असतो, ज्यामुळे उष्णता कमालीची वाढते.
   • हवामानातील बदल: दिवस मोठे आणि रात्री लहान होतात. दुपारच्या वेळी कडक ऊन पडते आणि उष्ण वारे (लू) वाहतात.
   • वनस्पतींमधील बदल: पाण्याची कमतरता भासल्यामुळे अनेक झाडांची पाने गळतात. मात्र, याच ऋतूत निसर्गात आंब्याला मोहर येतो आणि आंबे, कलिंगड, ताडगोळे यांसारखी रसाळ फळे मिळतात. चैत्र महिन्यात कडुनिंबाला पांढरी फुले येतात.
   • प्राणी व पक्षांचे वर्तन: कडक उन्हामुळे प्राणी आणि पक्षी झाडांच्या सावलीत किंवा पाण्याच्या स्त्रोतांजवळ आश्रय घेतात. विहिरी, तलाव आणि नद्यांचे पाणी आटू लागते.
2. पावसाळा (वर्षा ऋतू) - जून ते सप्टेंबर:
   उन्हाळ्याच्या तीव्र उष्णतेनंतर मान्सूनच्या आगमनाने निसर्गाला नवसंजीवनी मिळते.
   • हवामानातील बदल: आकाश काळ्या ढगांनी दाटून येते. विजांच्या कडकडाटासह आणि वादळी वाऱ्यासह पाऊस पडतो. हवेत गारवा निर्माण होतो.
   • वनस्पतींमधील बदल: सुकलेली पृथ्वी पुन्हा हिरवीगार होते. डोंगररांगांवर हिरवे गालिचे पसरतात. झाडांना नवीन पालवी फुटते. अनेक प्रकारच्या रानभाज्या आणि जंगली फुले उगवतात.
   • प्राणी व पक्षांचे वर्तन: बेडकांचा डराव-डराव असा आवाज ऐकू येऊ लागतो. मोर आपला पिसारा फुलवून नाचू लागतो. नद्या, नाले, धरणे आणि धबधबे ओसंडून वाहू लागतात. शेतकरी शेतीच्या कामात (पेरणी) व्यस्त होतात.
3. हिवाळा (हेमंत व शिशिर ऋतू) - ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी:
   या ऋतूत निसर्गाचे रूप शांत, आल्हाददायक आणि थोडे थंड असते.
   • हवामानातील बदल: दिवस लहान आणि रात्री मोठ्या होतात. रात्री आणि पहाटेच्या वेळी हवेत प्रचंड गारवा असतो. सकाळी दाट धुके पडते आणि गवतावर दवबिंदू चमकताना दिसतात.
   • वनस्पतींमधील बदल: शिशिर ऋतूत मोठ्या प्रमाणावर 'पानगळ' होते. झाडे आपली जुनी पाने गाळतात जेणेकरून पाण्याची बचत होईल. याच काळात ऊस, हरभरा, ज्वारी आणि विविध प्रकारच्या पालेभाज्यांची (मेथी, पालक) मोठी आवक असते.
   • प्राणी व पक्षांचे वर्तन: अनेक परदेशी पक्षी (उदा. फ्लेमिंगो किंवा रोहित पक्षी) अन्नाच्या आणि उबदार हवामानाच्या शोधात भारतात स्थलांतर करतात. थंड रक्ताचे प्राणी (जसे की साप, सरडे) शीतसुप्ततेत (Hibernation) जातात.