Question

राष्ट्रीय उत्पन्न मापनाच्या कोणत्याही दोन पद्धती स्पष्ट करा.

Answer 1

राष्ट्रीय उत्पन्नाची व्याख्या साधारणपणे उत्पादन, वितरण आणि विनियोग अशा तीन दृष्टिकोनातून केली जाते. याचे कारण असे की, राष्ट्रीय उत्पन्न हे नेहमी राष्ट्रीय उत्पन्न = राष्ट्रीय उत्पादन = राष्ट्रीय लाभांश = राष्ट्रीय खर्च (NI = NP = ND = NE) या स्वरूपात पाहिले जाते. राष्ट्रीय उत्पन्नाचे तीन दृष्टिकोन असल्याने, राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मोजमाप करण्याच्या पद्धती आहेत. त्या खालीलप्रमाणे आहेत:

१. एकूण उत्पादन पद्धती:
एका ठराविक कालावधीत प्राथमिक, द्वितीयक आणि तृतीयक अशा विविध क्षेत्रांमध्ये उत्पादित केलेल्या वस्तू आणि सेवांच्या अंतिम उत्पादनाच्या स्थूल मूल्याच्या आधारे राष्ट्रीय उत्पन्नाची गणना केली जाते.

• प्राथमिक क्षेत्राचे पुढे कृषी, वनीकरण, मत्स्यव्यवसाय इत्यादी उप-क्षेत्रांमध्ये विभाजन केले जाते.
• द्वितीयक क्षेत्राचे उत्पादन, बांधकाम, वायू, वीज इत्यादी उप-विभागांत वर्गीकरण केले जाते.
• तृतीयक क्षेत्राचे बँकिंग, वाहतूक, व्यापार, दळणवळण, हॉटेल्स इत्यादींमध्ये विभाजन केले जाते.

राष्ट्रीय उत्पन्नाची गणना खालीलप्रमाणे केली जाते: एका वर्षात अर्थव्यवस्थेच्या विविध क्षेत्रांमध्ये उत्पादित केलेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांच्या मूल्याचा बाजारभावाने अंदाज लावला जातो.

• (अधिक) सर्व भांडवली वस्तूंचे स्थूल मूल्य, म्हणजेच एका वर्षात अर्थव्यवस्थेत झालेली स्थूल गुंतवणूक.
• (अधिक) सरकारने दिलेल्या सेवांचे मूल्य, ज्याचे मोजमाप विविध वस्तू आणि सेवांच्या खरेदीवर सरकारने केलेल्या खर्चाच्या स्वरूपात केले जाते.
• (अधिक) निर्यातीपासून मिळणारे निव्वळ उत्पन्न, म्हणजेच निर्यात (X) आणि आयात (M) यांमधील फरक. हे धनात्मक किंवा ऋणात्मक असू शकते.
• (अधिक) निव्वळ परकीय उत्पन्न (NFI), जे (X) − (M) + (R − P) इतके असते. हे धनात्मक किंवा ऋणात्मक असू शकते.
• (वजा) घसारा किंवा प्रतिस्थापन भत्ता किंवा वर्षाच्या कालावधीत देशात झालेला भांडवली उपभोग.
• (वजा) वर्षाच्या कालावधीत सरकारद्वारे गोळा केलेले अप्रत्यक्ष कर.
• (अधिक) वर्षाच्या कालावधीत ग्राहकांना आणि उत्पादकांना दिलेल्या पर्यायी वस्तूंचे मूल्य.

२. एकूण उत्पन्न पद्धती:

जेव्हा जेव्हा अर्थव्यवस्थेत वस्तू आणि सेवांचे उत्पादन केले जाते, तेव्हा उत्पन्नही निर्माण होते आणि उत्पादनाच्या घटकांमध्ये त्याचे वाटप केले जाते. एखाद्या संस्थेला दिलेल्या त्यांच्या उत्पादक सेवांसाठी उत्पादनाच्या विविध घटकांना मोबदला दिला जातो; त्यानुसार, श्रमाला मजुरी (वेतन), जमिनीला खंड (भाडे), भांडवलाला व्याज आणि उद्योजकाला नफा मिळतो.

या पद्धतीमध्ये समाविष्ट असलेली विविध उत्पन्ने खालीलप्रमाणे आहेत:

• कर्मचाऱ्यांचे वेतन/पगार
• जमिनीचे भाडे (खंड)
• वापरलेल्या भांडवलावरील व्याज
• उद्योजकाचा नफा

३. एकूण खर्च पद्धती: विविध क्षेत्रे - कुटुंब क्षेत्र, व्यावसायिक क्षेत्र आणि सरकारी क्षेत्र - त्यांचे उत्पन्न एकतर उपभोग्य वस्तू आणि सेवांवर खर्च करतात किंवा त्यांच्या उत्पन्नाचा काही भाग वाचवतात; किंवा आपण असेही म्हणू शकतो की ते त्यांच्या उत्पन्नाचा काही भाग ‘बिगर-उपभोग्य’ वस्तूंवर खर्च करतात. या खर्चांचे खालीलप्रमाणे वर्गीकरण केले जाते:

• खाजगी उपभोग
• खाजगी गुंतवणूक
• सार्वजनिक उपभोग
• सार्वजनिक गुंतवणूक

राष्ट्रीय उत्पन्न = खाजगी उपभोग आणि गुंतवणूक + सार्वजनिक (सरकारी) उपभोग आणि गुंतवणूक.