Question

खालील प्रश्नाचे सविस्तर उत्तर १५० ते २०० शब्दांमध्ये लिहा.

नागर समुदाय अनेक समस्यांना तोंड देत आहे. त्यापैकी कोणत्याही पाच समस्या विशद करून, त्या सोडविण्यासाठी तुम्ही कोणते उपाय सुचवाल ते लिहा.

Answer 1

1. प्रमुख शहरी समस्या पुढे नमूद केल्या आहेत:
   1. अस्ताव्यस्त शहरे: शहरी पादचारी विस्तार किंवा शहरांचा झालेला प्रत्यक्ष विस्तार हे शहरी समस्यांचे मूळ कारण आहे. बहुतेक शहरांमध्ये, त्यांच्या अवाढव्य आकारामुळे निर्माण झालेल्या समस्या हाताळण्यासाठी आर्थिक पाया असमर्थ असतो. मौल्यवान शेतजमिनीच्या किमतीवर हा नागरी विस्तार होत आहे.
   2. दाटीवाटी: दाटीवाटी ही अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये अत्यंत कमी जागेत खूप जास्त लोक राहतात. स्वाभाविकपणे, ज्या शहरांची लोकसंख्या मोठी आहे आणि ती कमी जागेत एकवटलेली आहे, अशा शहरांना अतिगर्दीच्या समस्येचा सामना करावा लागतो.
   3. निवास आणि झोपडपट्ट्या: अतिगर्दीमुळे घरांची तीव्र टंचाई निर्माण होते. विशेषतः ज्या भागात बेरोजगार किंवा अर्धबेरोजगार लोकांचे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होते आणि ज्यांना राहण्यासाठी हक्काची जागा नसते, अशा ठिकाणी ही समस्या अधिक गंभीर बनते. झोपडपट्ट्यांमुळे गुन्हेगारीचे वाढते प्रमाण, समाजविघातक वर्तणूक आणि अस्वच्छता यांसारख्या समस्या निर्माण होतात.
   4. बेरोजगारी: नागरी भारतातील बेरोजगारीचे प्रमाण एकूण कार्यबलाच्या (workforce) अंदाजे १५-२५% इतके आहे. सुशिक्षित शहरी तरुणांमध्ये हे बेरोजगारीचे प्रमाण अधिक असल्याचे दिसून येते.
   5. भिक्षावृत्‍ती: शहरी भागातील बहुतांश गरिबांसाठी, अत्यंत गरिबी आणि शिक्षण किंवा रोजगाराभिमुख कौशल्यांच्या अभावामुळे भिक्षावृत्ती हा जगण्याचा एक मार्ग बनला आहे. मोठ्या शहरांमध्ये भिकाऱ्यांच्या संघटित टोळ्या कार्यरत आहेत. तसेच, मुलांचे अपहरण करून त्यांना बळजबरीने भिक्षावृत्तीच्या व्यवसायात ढकलले जात असल्याचे प्रकारही समोर येतात.
   6. दळणवळण: वाहतुकीतील अडथळे आणि कोंडीमुळे, भारतातील जवळजवळ सर्व शहरे आणि नगरांना वाहतुकीच्या तीव्र समस्यांचा सामना करावा लागतो. शहरांचा आकार जसजसा वाढत जातो, तसतशा या समस्या अधिक गंभीर आणि गुंतागुंतीच्या होत जातात.
   7. पाण्याचा तुटवडा: भारतातील जवळपास एकाही शहराला तेथील रहिवाशांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पुरेसे पाणी मिळत नाही. मुंबईत ठाणे आणि पालघरमधील नद्या व तलावांतून पाण्याचा उपसा केला जातो, ज्यामुळे त्या भागातील स्थानिक रहिवाशांच्या जीवनात अडचणी निर्माण होत आहेत.
   8. सांडपाण्याची समस्या: भारतीय नागरी भागांमध्ये सांडपाणी निचरा करण्याची व्यवस्था अपुरी आणि अकार्यक्षम आहे. संसाधनांची कमतरता (निधीचा अभाव) आणि शहरांची अनियंत्रित वाढ ही याची दोन प्रमुख कारणे आहेत. बहुतेक शहरांमध्ये, सांडपाणी जवळच्या नद्यांमध्ये (उदा. दिल्ली) किंवा समुद्रात (उदा. मुंबई, कोलकाता आणि चेन्नई) सोडले जाते, ज्यामुळे जलस्त्रोतांचे प्रदूषण होत आहे.
   9. कचऱ्याची विल्हेवाट: बहुतेक शहरांमध्ये कचऱ्याची विल्हेवाट लावण्याची योग्य व्यवस्था नाही आणि अस्तित्वात असलेले भू-भराव क्षेत्र काठोकाठ भरलेले आहेत. तसेच, या कचऱ्यातून ‘लीचेट’ नावाचा विषारी द्रव पाझरतो, ज्यामुळे भूगर्भातील पाणी दूषित होते. या क्षेत्रांच्या जवळ राहणाऱ्या लोकांना आमांश, मलेरिया, प्लेग, कावीळ, अतिसार, टायफॉइड, डेंग्यू आणि लेप्टोस्पायरोसिस यांसारख्या आजारांचा सामना करावा लागतो.
   10. शहरी गुन्हेगारी: नागरीकरणाच्या वाढीसोबतच गुन्हेगारीची समस्याही वाढत जाते. सध्या ही समस्या अधिक गुंतागुंतीची झाली आहे, कारण गुन्हेगारांना अनेकदा राजकारणी, नोकरशहा आणि शहरी उच्चभ्रू वर्गाकडून संरक्षण मिळते. वाढत्या गुन्हेगारीमुळे समाजात तणाव आणि असुरक्षितता निर्माण होते, ज्यामुळे शहरांमधील जीवन असुरक्षित बनत आहे.
2. नागरी समुदायाच्या समस्या सोडवण्यासाठी उपाय:
   1. शहरांचा आर्थिक पाया विस्तारला पाहिजे, जेणेकरून त्यांच्या अवाढव्य आकारामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या सोडवण्यासाठी त्यांच्याकडे पुरेसा निधी आणि संसाधने उपलब्ध होतील.
   2. ग्रामीण आणि आदिवासी भागातून शहरांकडे होणारे स्थलांतर कमी करण्यासाठी उपाययोजना करून शहरांमधील अतिगर्दी टाळता येऊ शकते.
   3. बेरोजगार किंवा अर्धबेरोजगार लोकांसाठी तात्पुरत्या निवासस्थानांची सोय केली जाऊ शकते. तसेच, सरकारने अल्प उत्पन्न गटांसाठी परवडणाऱ्या घरांची निर्मिती करावी.
   4. औद्योगिक उपक्रम आणि तृतीयक क्षेत्राला (सेवा क्षेत्र) चालना देऊन रोजगाराच्या अधिक संधी निर्माण केल्या जाऊ शकतात. उद्योजकांना विशेष साहाय्य पुरवले जावे.
   5. लोकांची रोजगारक्षमता वाढवण्यासाठी त्यांना शिक्षण आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण दिले पाहिजे. यामुळे भिक्षावृत्तीचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होईल.
   6. नागरी भागातील वाहतुकीचे जाळे विस्तारले पाहिजे आणि सार्वजनिक वाहतूक सुविधांमध्ये सुधारणा केली पाहिजे.
   7. पाण्याची मागणी आणि पुरवठा यांचा समतोल राखण्यासाठी विविध उपाययोजना केल्या पाहिजेत. उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करण्याबाबत लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण केली पाहिजे.
   8. नागरी भागात पुरेशी आणि सक्षम सांडपाणी निचरा व्यवस्था उभारली पाहिजे. या कामासाठी पुरेसा निधी उपलब्ध करून दिला जावा.
   9. कचऱ्याची विल्हेवाट योग्य पद्धतीने लावली पाहिजे. घरगुती आणि शहर स्तरावर ओला व सुका कचरा याचे वर्गीकरण केले पाहिजे.
   10. सर्व गुन्हे कडक शिक्षेस पात्र असावेत. गुन्हेगारांना पाठबळ देणाऱ्यांवरही कायदेशीर कारवाई करून त्यांना दंड केला पाहिजे.